شرح كشف المراد ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٦

( 6 - جبر و اختيار )

اينكه گوئى اين كنم يا آن كنم * خود دليل اختيار است اى صنم

و اصولا آقاى اشعرى در شعار و بحثهاى علمى جبرى است ولى در عمل سراسر اختيارى است زيرا اگر جبر است مذمت چرا ؟ وجود قوانين جزائى و كيفرى چرا ؟ شلاق چرا ؟ اعدام چرا ؟ و . .

و امّا سخنان اشاعره : اشاعره براى اثبات مدعاى خود حدود نه برهان اقامه كرده‌اند كه يك به يك آورده و جواب مىدهيم :

دليل اوّل : افعالى كه از ما صادر مىشود از دو حال خارج نيست :

1 - يا همراه با احتمال عدم صدور است يعنى امكان صدور و عدم صدور هر دو موجود بود مع ذلك موجود شد .

2 - و يا همراه با احتمال عدم صدور نيست بلكه عدم صدورش ممتنع است و حتما بايد صادر شود .

امّا فرض ثانى اشكالش اينست كه مستلزم جبر است زيرا چيزى كه جانب فعلش ممكن و جانب تركش محال باشد واجب الصدور است و تحت قدرت نيست كه طرف فعل و ترك مساوى باشد و امّا فرض اوّل خود دو صورت دارد .

1 - با اينكه هر دو طرف ممكن بود ولى صادر شد و محقق گرديد در سايه وجود مرجح .

2 - با امكان دو طرف مع ذلك موجود شد آن هم بدون اينكه عاملى مرجحى در كار باشد .

امّا احتمال ثانى باطل است چون مستلزم ترجيح بلا مرجح است و امّا احتمال اوّل خود دو صورت دارد :