سرگذشت تهران ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٢
قصر نياوران يا صاحبقرانيه
وقتى كه اعليحضرت اقدس همايونى به سفر اصفهان تشريف مىبردند به والد مؤلف دستورالعملى دادند تا قصرى بسيار عالى كه موسوم به جهاننما بود در آنجا احداث نمود و ثانيا به توسط جناب جلالت مآب مشير الدوله يحيى خان اين قصر جديد در همان موضع انشاء شد و به اين لقب معروف گرديد . » « 1 »
غلامحسين افضل الملك مؤلف كتاب افضل التواريخ دربارهء صاحبقرانيه مىنويسد :
« روز پنجشنبه ششم محرم الحرام هزار و سيصد و چهارده هجرى ، چون هوا گرم شده و خارج از اعتدال بود بندگان اعليحضرت اقدس همايون [ مظفرالدين شاه ] عزيمت ييلاق فرموده از مركز خلافت تشريففرماى باغ و ييلاق سلطنتى صاحبقرانيه يعنى نياوران يعنى كردوى شدند كه در صفحه شميران دو فرسخى تهران در سمت شمال واقع است . اسم قديم اين قريه كردوى مىباشد و ملك مرحومهء عليه عاليه فخر الدوله بوده است آن را به . . . ناصر الدين شاه . . .
پيشكش كرد . [ ناصرالدين شاه ] هم قريه چيذر را كه در يك ميلى كردوى واقع است به مرحومهء فخر الدوله بذل و مرحمت فرمودند كه در آنجا منزل ييلاق قرار دهد اسم قديم اين قريه كردوى بوده است و بعد به نياوران مشهور شده است ( ناصر الدين شاه ) امر فرمود كه در آنجا بناى رفيع برپا دارند باغهايى كه رشك ارم است در آنجا با خيابانهاى وسيعهء درجه اول جاويد ساخته و مهيا كردند . قصور عاليه و رواقهاى ساميه ترتيب دادند . قريب دويست هزار تومان به مصارف ابنيه و حجارى آنجا رسانيدند . چون سلطنت ( ناصر الدين شاه ) به سى سال رسيد كه به قرن اول درآمده امر و مقر شد كه نياوران را به صاحبقرانيه بخوانند و از آن تاريخ فرحافزا را صاحبقرانيه خواندند . و اين مكان يكى از دهات بلوك شميران است . كه اين بلوك تقريبا مشتمل بر چهل قريه است كه ييلاق اهالى دارالخلافه تهران غالبا در اين بلوك واقع مىشود . . . خلاصه بندگان اعليحضرت [ مظفر الدين شاه ] كه روز ششم محرم اين سال ( 1314 ( ه . ق ) تشريففرماى ييلاق صاحبقرانيه شدند . تا مدت ده روز همه روزه هنگام عصر در حوضخانه قصر سلطنتى مجلس روضهخوانى و عزادارى حضرت خامس آل عبا ( ع ) را منعقد فرمودند . » « 2 »
مادام كارلاسرنا نيز در آدمها و آيينها در ايران زير عنوان نياوران زيباترين قصر اطراف تهران مىنويسد :
« زيباترين اقامتگاه ييلاق تابستان قصر نياوران است . ساختمان اين قصر به سبك تازهاى در
( 1 ) - المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 84 - 85 ( 2 ) - افضل التواريخ ، ص 28