سرگذشت تهران ( فارسى ) — الصفحة ١٣٨
نقشه‌هاى تهران قديم :
وضع سىسال قبل طهران را ببينند مفيد است . بعضى عمارات وسيعهء اعيان و معارف را مهندسين مكرر رفتند اذن بطلبند نقشه بردارند صاحبان آنها بهر ملاحظه بود اذن ندادند و محل عمارات آنها بياض و ساده باقى ماند . و دراين تاريخ هزار و سيصد و نه كه حسب‌الامر اعلى مقرر شد كه نقشهء دارالخلافه به زيور طبع درآيد . تغييرات كليه كه در وضع عمارات راه يافته بود مجددا اصلاح شد و مقرب الحضرت العليه سليمان خان سرهنگ مهندس ولد خداداد خان معلم جزو رياضى مدرسه با مركب چاپ نقشه را با كمال دقت نقل نمود و متحمل زحمات آن گرديد پس اين نقشه مطابق است با وضع شهر دارالخلافه در تاريخ محرم سنه 1309 « 1 » . » اثر مهر نجم الملك . با استناد به يادداشتهاى عبد الغفار در حاشيهء نقشه مىتوان اطلاعات جالبى به دست آورد :
جمعيت تهران 250000 نفر
خانه‌هاى داخل شهر قديم 9000 باب
خانه‌هاى خارج از شهر قديم 9000 باب
جمع خانه‌ها 18000 باب
مسجدهاى معتبر 200 باب
كليساها 4 باب
حمام‌هاى عمومى 400 باب
استاد سيد عبد اللّه انوار درباره اين نقشه كه امروزه از طريق چاپ افست دردسترس همگان قرار دارد ، و چاپ تازهء آن در تاريخ پاييز 1375 ، نوشته‌اند :
« متأسفانه بىدقتى در امور ، امروزه به حدى دامنه‌اش گسترش يافته كه هيچ چيز را فرو نگذارده است ، حتى امور دقيق فرهنگى را ! چه مؤسسه پرطول و عريض سحاب دراين سالها نقشه تهران حاجى نجم الدوله ( يعنى نقشه 1309 ق ) را دوباره چاپ كرده است كه ايكاش چاپ نمىكرد . زيرا بيشتر نقاط مندرج دراين نقشه پس از چاپ لايقرء و غير خوانا است و پژوهنده را نه‌تنها راهنما نيست بلكه گمراه كننده و مضل است . درحاليكه اين نقشه از زمان ناصر الدين شاه تا قبل‌ازاين چاپ چندين بار چاپ شده و دردسترس عموم قرار گرفته است و باوجود نقص و وسايل چاپ در آن روزها و پيشرفت آن وسايل در امروز آن چاپ‌ها خوانا و نهايت كمك را به پژوهشگر مىكنند ، درست به‌عكس اين چاپ . مثل آن است كه مؤسسه سحاب از عظمت و
( 1 ) . بنگريد به نقشهء شهر دارالخلافه ناصرى طهران ، سال 1309 .