سرگذشت تهران ( فارسى ) — الصفحة ١٠٦
امتيازهايى كه ناصرالدين شاه به بيگانگان داد
تهنيت و مباركباد منزل بگويند . » « 1 »
يكى ديگر از كسانى كه همزمان با عزل و كشته شدن اميركبير به تهران آمد ، ياكوب ادوارد پولاك « 2 » است كه در كتاب خود به نام ايران ، سرزمين و مردم آن « 3 » كه نام ديگر آن ايران و ايرانيان است و ترجمهء فارسى آن به سفرنامه پولاك شهرت دارد كه شرح گسترده‌اى از تهران و تأسيسات آن داده است ، كه در نوع خود جالب توجه و نسبت به نوشته‌هاى ساير بيگانگان بىغرضتر و منصفانه‌تر است .
دكتر پولاك عملا معلم طب و جراحى بود ولى خودش سمت خودش را داروساز نوشته است . وى از سال 1851 تا 1860 ( م . ) در ايران زندگى كرد و طبيب مخصوص ناصر الدين شاه نيز بود . وى در سال 1818 ( م . ) در يكى از نواحى بوهم زاده شد و در هشتم اكتبر 1891 ( م . ) در وين از دنيا رفت . وى جزو گروه معلمانى بود كه اميركبير براى تدريس در دارالفنون از اتريش به ايران دعوت كرده بود .
دكتر پولاك دربارهء تهران مىنويسد :
« . . . شهر تهران با محيط هفت هزار متر داراى حصارى است چينه‌اى كه بر روى آن يك صد برج تعبيه شده و خندقى برآن محيط گرديده است . ( تعداد برج‌ها صد و چهارده عدد بود . معلوم نيست چرا دكتر پولاك از صد برج ياد كرده است ؟ ) يك دروازهء شرقى ، يك دروازه شمال شرقى ، دو دروازه جنوبى و دو دروازه شمالى كه يكى از اين دروازه‌ها عبارت است از دروازه دولت كه دروازه ارك است و ديگرى دروازه شميران . . .
گمان دارند كه تهران از زمره استحكامات مهم و برجسته است ، وزير جنگ روزى با لحنى كه درآن هيچ شوخى نبود از يك افسر اتريشى پرسيد آيا نمسه ( اتريش ) داراى چنين استحكاماتى هست ؟ اما اين حصارهاى شهر را چنان آب برده است كه بعضىها در خفا به راحتى از آن مىگذرند و حتى در موضعى كه مجراى آب از آن مىگذرد بچه‌هاى سرزنده در آن مدخلى براى خود دست و پا كرده‌اند . برج‌ها نيمه ويرانند و نمىتوانند حتى در برابر اولين شليك توپى كه خوب نشانه گرفته شده باشد مقاومت كنند . . . خندق‌ها از بقاياى اسكلت‌ها ، خاك و خل و زباله شهرى نيمه پر است . اما دروازه‌ها مستحكمند و كليه آنها به دقت از طرف فرماندهء شهر حفظ و
( 1 ) . اميركبير و ايران ، ص 515 ، يادداشت 2 . ( 2 ) . Jakob Eduard Polak ( 3 ) . Persien , das Land and Seine Bewohner . Elthigraphische Schilderunge . اين كتاب نخستين بار در سال 1865 در لايپزيك به چاپ رسيد .