مكاشفات رضوى ( شرح مثنوى مولانا جلال الدين محمد بلخى ) 0 فارسى ) — الصفحة ٣٣٧

تتمّهء مفلس زندانى

قوله :

حرف قرآن را ضريران معدنند * [ خر نبينند و به پالان برزنند ]

شك نيست كه متتبعان الفاظ قرآنى نسبت به واقعان اسرار معانى ، مثل صورت‌پرستان نابينا و ضريرند و حالت آنها به حالت كسى ماند كه خر گم كرده ، بر پالان چسبيده باشد . پس مقصود از ذكر خر و پالان ، اقامت مثال است نه تشبيه الفاظ است ؛ و معانى قرآن به خر و پالان كه مستلزم سوء ادب باشد . و اين مطلب را حكيم سنايى چنين به نظم آورده است :

از محمّد براى كورى چند * مصحفى ماند كهنه گورى چند

راز مصحف كسى نمىجويد * كور با كس سخن نمىگويد

قوله :

چون تو بينايى ، پىِ خر رَوْ كه جست * [ چند پالان دوزى اى پالان‌پرست ]

اين بيت با ابيات لاحقه ، افاده آن مىكند كه در پى اصل بايد شتافت ؛ زيرا كه فرع تابع اصل است .

قوله :

پشت خر دكّان و مال و مَكسبست * [ . . . ]

پس در تفحّص خر باش ، نه در تجسّس پالان .

قوله :

[ . . . ] * جان تو سرمايهء « 1 » صد قالبست ]

در اين مصرع نيز عرض تشبيه نيست ، بلكه به همين قدر تمام است كه در صدد تربيت جان باش نه در پى تيمار بدن . سرمايهء صد قالب بودن ، كنايه از آن است كه يك جان آگاه ، صد تن گمراه را به راه رساند .

قوله :

خر برهنه برنشين اى بوالْفضول * [ خر برهنه نى كه راكب شد رسول ]

انتقال كرد به تشبيه نفس با خر . يعنى ، نفس را از دواعى شهوات مجرّد كن و بر او سوار باش . چنانچه پيشتر تصريح اين معنى خواهد كرد .

قوله :

« النّبى قَد رَكب معروريا » * [ و النّبى قيلَ سافَر ماشيا ]

( 1 ) در نسخهء ق : درّ قلبت مايهء .