مكاشفات رضوى ( شرح مثنوى مولانا جلال الدين محمد بلخى ) 0 فارسى ) — الصفحة ٢٠٩

فرق [ ميان ] آنكه درويش است به خدا . . . الخ

مرغ مردهء پوسيده‌اى ، افسرده‌دلى كه گرمى حال ندارد و [ از ] اثر حيات كه آگاهى است ، بهره نبرد .

قوله :

وين غم و شادى كه اندر دل خفيست « 1 » * پيش آن شادى و غم جز نقش نيست

يعنى ، نسبت به غم و شادى كه در دل اهل اللّه مخفى است و آن ، كنايه از قبض و بسط سالكان باشد ، شادى و غم گرفتاران آن صورت ، مانند نقش خاك به آب است . و اگر عكس اين معنى قصد كرده شود هم درست است .

يعنى ، شادى و غمى كه در دل ارباب صورت و اصحاب غفلت مخفى و پنهان است ، در جنب شادى و غم مردان خدا نقشى بيش نيست .

قوله :

صورت خندان نقش از بهر تست

إلى الْبيْتين « 2 » مقصود از اين دو بيت ، تقسيم غم و شادى نيست كه شادى را به غير و غم را به خود تخصيص دهد ، بلكه مىگويد كه ، نقش غم و شادى صورى را در نظر ما و تو از براى آن جلوه داده‌اند كه سرشتهء شادى و غم معنوى را در دست خود درست نگاهداريم .

قوله :

نقشهايى كاندرين حمّامهاست * از برون جامه‌كن چون جاهاست ، الخ

اولى آن است كه اوّل معنى چند بيت « 3 » بلا تأويل گفته شود . بدانكه ، حمّام مشتمل باشد بر چند خانه كه يكى از آن جمله جامه‌كن است . به اين اعتبار ، جامه‌كن داخل حمّام است ، نه خارج . پس ناظم - قدّس سرّه - مىگويد كه ، نقشهاى حمّام - خواه نقوشى كه بر جدار حمّام مصوّر كشيده باشد ، خواه هياكل اشخاص كه در حمّام باشند - از برون جامه‌كن اگر ديده شود ، مثل خانه به نظر درآيد . يعنى هر صورتى و هر نقشى با تمامى خصوصيات مرئى نمىشود ، بلكه پيش از آن جامه نمودار

( 1 ) در نسخهء ق : خطيست . ( 2 ) منظور شارح ، دو بيت زير است كه پيش از آن ، پس مصرع پيشين نيز آورده شده است : . . . * تا از آن صورت شود معنى درست صورت غمگين نقش از بهر ماست * تا كه ما را ياد آيد راه راست ( 3 ) منظور شارح ، شرح دو بيت پايانى نيز است : تا برونى جامه‌ها بينى و بس * جامه بيرون كُن درآ اى هم‌نفس زانكه با جامه درون‌ْسو راه نيست * تن ز جان جامه ز تن آگاه نيست