مكاشفات رضوى ( شرح مثنوى مولانا جلال الدين محمد بلخى ) 0 فارسى ) — الصفحة ١٦٦

گردانيدن عمر - رضي اللّه عنه - . . .

قوله :

حال و قالى از وراى حال و قال * غرقه گشته در جمال ذو الْجلال

شخصى از حضرت خواجه بهاء الدّين نقشبند - قدّس سرّه - پرسيد كه : « حال و قال يعنى چه ؟ فرمود كه : من وقت خوشى با خداى خود دارم . تو هرچه خواهى آن را نام كن . »

قوله :

عقل جزو از كلّ پذيرا « 1 » نيستى * گر تقاضا بر تقاضا نيستى

چون تقاضا بر تقاضا مىرسد * موج آن دريا بدينجا مىرسد

يعنى ، از عقل كلّ تقاضا پىدرپى مىرسد . آن زمان افاضهء آثار و اسما و صفات است بر مظاهر مستعدّ . حق‌ّتعالى را عقل كلّ و دريا خوانده ، نظر الى وصف الإحاطة . و در بعضى نسخ مصرع اوّل ) به اين طريق است : عقل جزو از كلّ گويا نيستى ؛ تغيير در عبارت است و معنى واحد . امّا همچنين هم ديده شد كه : عقل كلّ از جزو گويا نيستى ؛ در اين صورت معنى چنين باشد كه ، عقل كلّ حرفى از جزو مذكور نكردى ، اگر تقاضاى ذاتى در ميان نبودى ؛ فافهم .

قوله :

در شكار بيشهء جان باز باش * همچو خورشيد جهان جانباز باش

بيشه ، يعنى صحراى جان كه عالم معنى باشد .

قوله :

جان فشان افتاد خورشيد بلند * مىشود هر دم تهى پر مىكنند « 2 »

جانفشانى خورشيد ، افاضهء شعاع است كه موجب نشو نبات و حيات جانوران است .

و انتشار نور بدان مىنمايد كه گويا نورى از قرص جدا مىشود ، نور ديگر به جاى آن مىآيد ؛ مانند محلّى كه تهى شود و پر گردد . امّا - فى الحقيقة - هرچند نور منبعث مىشود و به ظاهر مىرسد ، اتّصال آن انبعاث باقى است .

قوله :

هر زمان از غيب نونو مىرسد * وز جهانِ تن برون شوْ مىرسد « 3 »

( 1 ) در نسخهء ق : گويا . ( 2 ) همان : هر دمى تى مىشود پر مىكنند . ( 3 ) اين بيت در نسخهء ق يافته نشد ، نك : از دريا به دريا ؛ ذيل هر زمان از غيب .