مكاشفات رضوى ( شرح مثنوى مولانا جلال الدين محمد بلخى ) 0 فارسى ) — الصفحة ١١١

اضافت كردن آدم - على نبيّنا و عليه السّلام - . . . الخ

شرّ دانند . كما قال اللّه - عزّ و جلّ : « وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ . » « 1 »

قوله :

[ چون محيط جمله آمد اى پسر ] * واندارد كارش از كار دگر

« لا يشغله شأن عن شأن » . يعنى ، باز نمىدارد حق تعالى را [ كارى از ] كارى ديگر .

قوله :

گفت ايزد جان ما را مست كرد * چون نداند آنكه را خود هست كرد « 2 »

در معنى ، مصرع ثانى ) مقدّم است . يعنى ، خطاب : « أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ » « 3 » چون دررسيد و حقّ تعالى اين ندا درداد ، هست كرده‌هاى خود را به اقرار « قالُوا بَلى » « 4 » زبان برگشاد و از اين قول ، جانها مست بادهء توحيد گرديد .

اما ربط اين بيت بما قبل و ما بعد ظاهر است كه مست نداى حقّ ، آدم را آن‌چنان نشئه بخشيد كه ذات را به خود سپرد و ابليس را از راه برد ؛ از جهت آنكه ، آدم هر دو نسبت را - معا - مىديد و مىدانست كه خلق و فعل از حقّ است و كسب آن از عبد . و شيطان را ديد يك طرف از طرف ديگر بازداشت .

قوله :

چ 8

گفت شيطان كه « فَبِما أَغْوَيْتَنِي » كرد * فعل خود نهان ديو دنى

اشارت [ است ] به آيهء : « فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ . » « 5 »

قوله :

بعد توبه گفتش اى آدم نه من * آفريدم در تو آن جرم [ و ] محن

در بعضى اخبار آمده كه حضرت إله بعد وقوع گناه ، از آدم اين ماجرا كه به نظم آمده ، پرسيد .

قوله :

دست كان لرزان بوَد از ارتعاش * وانكه دستى را تو لرزانى « 6 » ز جاش

اثبات اختيار عبد به طريق متكلّمين [ است ] . و اشعار بر آنكه ، مباحث اين‌ها مبنى بر قوانين عقل است و عشق را التفاتى به حال عقل نيست .

( 1 ) الصّافات ( 37 ) آيهء 96 : « خداى يكتاست كه شما و هرچه مىسازيد ، آفريده است . » ( 2 ) در نسخهء ق يافته نشد ؛ نك : از دريا به دريا ؛ ذيل گفت ايزد . ( 3 - 4 ) الأعراف ( 7 ) آيهء 172 : « آيا من پروردگارتان نيستم ؟ گفتند : آرى . » ( 5 ) همان ، آيهء 16 : « گفت : حال كه مرا نوميد ساخته‌اى ، من هم ايشان را از راه راست تو منحرف مىكنم . » ( 6 ) در نسخهء ق : دستى تو بلرزانى .