شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٨٧

« در سبب نظم كتاب »

همه در جنبش و دايم در آرام * نه آغاز يكى پيدا نه انجام

چنان كه گفته شد ، دايم چنين است .

همه از ذات خود پيوسته آگاه * و ز آنجا راه برده تا به درگاه

مقصود آنكه همه موجودات از ذات خود آگاهند ، آگاهى انسان از ذات خود ظاهر است كه چون است ، و آگاهى غير انسان به اعتبار آنكه هر شىء بود و هستى خود را كه هستم مىداند ، و اين لازمه وجود است ، آگاه از ذات خود بودن در ذوى الارادة ظاهر است ، و در غير ذوى الاراده به اعتبار آن است كه وجود دلالت بر بود و هستى مىكند ، نه آنكه حقيقت و ماهيت خود را مىداند ، ارادهء مثل چنين معنى در اصطلاحات اين طايفه بسيار است . چنان كه مولانا جلال الدين مىفرمايد :

مردمى كز وى همىآيد الست * جوهر اعراض مىكردند به دست

گر نمىآيد بلى ز ايشان ولى * آمدنشان از عدم باشد بلى 82

« و ز آنجا راه برده تا به درگاه » ، يعنى از آگاهى ذات خود انسان راه به درگاه حق مىبرد به دليل « من عرف نفسه فقد عرف ربه » 83 ، و غير انسان هم به دليل « وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ » . 84 بايد دانست كه از ذات راه به درگاه بردن غير انسان همان آگاه بودن است بود و هستى خود .

به زير پرده‌اى هر ذره پنهان * جمال جانفزاى روى جانان

بيايد دانست كه تعين و تشخص هر شىء است و جمال جانفزاى وجود مطلق است ، و روى جانان حقيقت موجودات . مقصود آنكه به زير تعين هر موجودى ، وجود مطلق پنهان است نزد غير عارف ، و جمال جانفزاى كه كنايت از اوست ، روى جانان را كه عبارت از حقيقت