شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٨٣

« در سبب نظم كتاب »

نوافل عبارت است از سلوك و اعمال رجوعى بر سبيل فنا به سوى مبدأ خود ، پس هر موجودى از موجودات كه كمر سعى بر سبيل فنا چنان كه مقتضاى حقيقت اوست بر ميان جان بندد ، بالضرورة به مبدأ خود نزديك گردد ، معنى هم او بيننده هم ديده است ، و ديدار نزد او ظاهر گردد .

چون قبول حق بود آن مرد راست * دست او در كارها دست خداست 75

مولانا جلال الدين رومى مضمون اين حديث را بيان كرد .

جهان را سر به سر آيينه‌اى دان * به هر يك ذره درصد مهر تابان

اگر يك قطره را دل برشكافى * برون آيد از او صد بحر صافى

به هر جزوى ز خاك ار بنگرى راست * هزاران آدم اندر وى هويداست

دل هر حبه‌اى صد خرمن آيد * جهانى در دل يك ارزن آيد

به اعضا پشه‌اى هم چند پيل است * در اسما قطره‌اى مانند نيل است

به پر پشه‌اى در جاى جانى * درون نقطه‌اى چشم آسمانى

بدان خردى كه آمد حبّه دل * خداوند دو عالم است منزل

مفهوم اين بيت مظهر سخن سابق است ، و معنى كلام خداست جل و اعلى « انا عند المنكسرة قلوبهم » ، 76 و در لسان رسول صلى اللّه عليه و آله و در زبان مشايخ نيز وارد است ، « قلب المؤمن عرش اللّه و قلب المؤمن بيت اللّه و قلب المؤمن خزينة اللّه » 77 ابيات فارسى بىحدّ است در اين باب .

در او جمع گشته هر دو عالم * گهى ابليس گردد گاه آدم

در نقطه قلب جمع است علم اجمال و عالم تفصيل ، و صاحب قلب چنين كه مظهر وجود مطلق است گاه آدم است ، به حسب آثار و اقوال و احوال هدايت شعار ، و گاه ابليس است هم به اعتبار اوصاف و احوال ضلالى