شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٢

جواب

يكى در جزء و كل گفت اين سخن باز * يكى كرد از قديم و محدث آغاز

يكى از زلف و خال و خط بيان كرد * شراب و شمع و شاهد را عيان كرد

سخنها چون به وفق منزل افتاد * در افهام خلايق مشكل افتاد

كسى را كاندرين معنى است حيران * ضرورى مىشود دانستن آن

[ سؤال اول ] سبب نظم كتاب

گذشته هفت و ده از هفت صد سال * ز هجرت ناگهان در ماه شوال

رسولى با هزاران لطف و احسان * رسيد از خدمت اهل خراسان

بزرگى كاندر آنجا هست مشهور * به اقسام هنر چون چشمه هور

جهان را سور و جان را نور ، اعنى * امام سالكان سيد حسينى

همه اهل خراسان از كه و مه * بگفته كو درين عصر از همه به

نوشته نامه‌يى در باب معنى * فرستاده بر ارباب معنى

در آنجا مشكلى چند از عبارت * ز مشكلهاى اصحاب اشارت

به نظم آورده و پرسيده يك يك * جهانى معنى اندر لفظ اندك

ز اهل دانش و ارباب معنى * سؤالى دارم اندر باب معنى

ز اسرار حقيقت مشكلى چند * بگويم در حضور هر خردمند

نخست از فكر خويشم در تحيّر * چه چيز است آنكه گويندش تفكر

چه بود آغاز فكرت را نشانى * سرانجام تفكّر را چه خوانى

كدامين فكر ما را شرط راهست * چرا گه طاعت و گاهى گناهست

كه باشم من مرا از من خبر كن * چه معنى دارد اندر خود سفر كن

مسافر چون بود رهرو كدام است * كرا گويم كه او مرد تمام است

كه شد بر سرّ وحدت واقف آخر * شناساى چه آمد عارف آخر

اگر معروف و عارف ذات پاك است * چه سودا بر سر اين مشت خاكست

كدامين نقطه را نقش است انا الحق * چه گويى هرزه بد آن رمز مطلق

چرا مخلوق را گويند و اصل * سلوك و سير او چون بود حاصل

وصال ممكن و واجب بهم چيست * حديث قرب و بعد و بيش‌وكم نيست

چه بحر است آنكه علمش ساحل آمد * ز قعر او چه گوهر حاصل آمد

صدف چون دارد آن معنى بيان كن * كجا ز و موج آن دريا نشان كن

چه جزوست آنكه او از كل فزون است * طريق جستن آن جز و چون است

قديم و محدث از هم چون جدا شد * كه اين عالم شد آن ديگر خدا شد

دو عالم ما سوى الله است بىشك * معين شد حقيقت بهر هر يك

دويى ثابت شد آنكه اين محال است * چه جاى اتصال و انفصال است

اگر عالم ندارد خود وجودى * خيالى گشت هر گفت و شنودى

تو ثابت كن كه اين و آن چگونست * و گرنه كار عالم باژگونست

چه خواهد مرد معنى زان عبارت * كه دارد سوى چشم و لب اشارت

چه جويد از سر زلف و خط و خال * كسى كاندر مقاماتست و احوال

شراب و شمع و شاهد را چه معنى است * خراباتى شدن آخر چه دعوى است

بت و زنّار و ترسايى درين كوى * همه كفر است ورنه چيست برگوى ؟

چه مىگويى گزاف اين جمله گفتند * كه در وى بيخ تحقيقى نهفتند

محقق را مجازى كى بود كار * مدان گفتارشان جز مغز اسرار

سخن‌هاى حسينى حسب حالست * ز بهر امتحانش اين سؤالست

كسى كو حل كند اين مشكلم را * نثار او كنم جان و دلم را

جواب

رسول آن نامه را برخواند ناگاه * فتاد احوال او حالى در افواه

در آن مجلس عزيزان جمله حاضر * بدين درويش هر يك گشته ناظر

يكى كو بود مردى كار ديده * ز من صد بار اين معنى شنيده

مرا گفتا جوابى گوى دردم * كز آنجا نفع گيرند اهل عالم

به دو گفتم چه حاجت كاين مسائل * بنشستم بارها اندر رسايل

يكى گفتا ولى بر وفق مسئول * ز تو منظوم مىداريم مأمول

پس از الحاح ايشان كردم آغاز * جواب نامه در الفاظ ايجاز

به يك لحظه ميان جمع بسيار * بگفتم اين سخن بىفكر و تكرار

كنون از لطف و احسانى كه دارند * ز من اين خردگىها درگذارند

همه دانند كاين كس در همه عمر * نكرده هيچ قصد گفتن شعر

بر آن طبعم اگر چه بود قادر * ولى گفتن نبود الّا به نادر

به نثر ار چه كتب بسيار مىساخت * به نظم مثنوى هرگز نپرداخت

عروض و قافيه معنى نسنجد * به هر ظرفى درون معنى نگنجد