شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ٢١٢

احوال خراباتى

عقيده بر اين است . ازاين‌جهت شيخ جواب سائل بر وجهى گفته است كه بطلان عقيدهء زمرهء سابق هم ظاهر گردد . مىفرمايد كه ؛

بت اينجا مظهر عشق است و وحدت * بود زنار بستن عقد خدمت

بت اينجا يعنى در كوى خرابات كه رفع تعين شخص و فناى بشريت است . همه ابيات آتيه اين جواب ناطق است بر اين معنى .

چو كفر و دين بود قايم به هستى * شود توحيد عين بت‌پرستى

چو اشيا هست هستى را مظاهر * از آن جمله يكى بت باشد آخر

نكو انديشه كن اى مرد عاقل * كه بت از روى هستى نيست باطل

بدان كه ايزد تعالى خالق اوست * ز نيكو هر چه صادر گشت نيكوست

وجود آنجا كه باشد محض خير است * اگر شرى است در وى آن ز غير است

مسلمان گر بدانستى كه بت چيست * بدانستى كه دين در بت‌پرستى است

و گر مشرك ز بت آگاه گشتى * كجا از دين خود گمراه گشتى

نديد او از بت الّا خلق ظاهر * بدين علت شد اندر شرع كافر

تو هم گرز و نبينى حق پنهان * به شرع اندر نخوانندت مسلمان

ز اسلام مجازى گشته بيزار * كه را كفر حقيقى شد پديدار

درون هر بتى جانى است پنهان * به زير كفر ايمانى است پنهان

هميشه كفرد در تسبيح حق است * و ان من شىء اينجا اين چه دق است

از تسبيح گفتن اشيا مر حق را لازم مىآيد ، كه حق بر همه اشيا ظاهر گردد ، و اين ظهور حق بر همه اشيا كفر است ، امّا كفر لغوى ، از جهت آنكه از ظهور حق بر صور همه اشيا لازم مىآيد ، كه حق محجوب شود ، از جهت كثرت مظاهر ، اين بيت نسبت به ابيات سابق اجنبى است ، ازاين‌جهت شيخ عذر مىگويد و آن عذر اين است كه ؛

چه مىگويم كه دور افتادم از راه * فذر هم بعد ما جاءت قل اللّه 284

بعد از عذر ، باز به سر سخن مىآيد ، و مىگويد كه ؛