شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ١٦٦

« قاعدة الفكر فى الآفاق »

سؤال :

چه بحر است آنكه علمش ساحل آمد * ز قعر او چه گوهر حاصل آمد 222

سؤال سائل دو چيز است ، يكى آنكه بحرى كه علم آن بحر ساحل است ، كدام است ، و دوّم آنكه از قعر آن بحر چه گوهر حاصل مىشود ؟

شيخ در جواب مىگويد ؛

يكى درياست هستى نطق ساحل * صدف حرف و جواهر دانش دل

سخن شيخ فى نفس الامر راست است ، مىتواند بود ، كه از بحر ، هستى بخواهند ، و از ساحل ، نطق و از صدف ، حرف ، و از جواهر ، دانش دل ، اما نظر به سؤال سايل مطابق سؤال نيست ، زيرا كه بحرى كه علم آن بحر ساحل است ، اخص است از هستى مطلق ، و آن بحر كه علمش ساحل است ، آن بحر انسان كامل است ، و ساحل به معنى غايت و نهايت است ، و غايت و نهايت بحر وجود انسان كامل ، علم و دانش است ، و گوهرى كه از قعر بحر وجود انسان كامل حاصل مىشود ، معرفت اللّه است . ابيات آينده همين جواب مطابق همين معنى است ، كه گفته شد ، و آن ابيات اين است ؛

به هر موجى هزاران درّ شهوار * برون ريزد ز نقل و نص و اخبار

يعنى انسان كامل مكمل از جهت تكميل غير كامل هزاران درّ شهوار معانى و معارف از بحر باطن به ساحل نطق ظاهر و هويدا گرداند .

هزاران موج خيزد هر دم از وى * نگردد قطره‌اى هرگز كم از وى

يعنى از بحر باطن انسان كامل .

وجود علم از آن درياى ژرف است * غلاف درّ او از صوت و حرف است

يعن از درياى باطن انسان كامل .

معانى چون كند اينجا تنزل * ضرورت باشد او را از تمثل

يعنى هرگاه كه معانى تنزل كند ، اينجا كه عالم خيال و مثال و كنايت