شرح گلشن راز ( فارسى ) — الصفحة ١٤٤

« قاعدة الفكر فى الآفاق »

يعنى تصور حلول و اتحاد به ملاحظه وجود غير است و به اتفاق غير موجودن ى .

چه غير و كجا غير و كو نقش غير * سوى اللّه و اللّه ما فى الوجود 185

اما در غير مباحث الهى دايم حلول و اتحاد است در مراتب تجلى للوجود ، « ولى وحدت همه از غير خيزد » ، يعنى وحدت جمعى كه آن اجمال بعد از تفصيل است ، از سير و سلوك للقلوب حاصل مىشود .

حلول و اتحاد اينجا محال است * كه در وحدت دويى عين ضلال است

يعنى حلول و اتحاد در مباحث الهى نه در غير آن محال است ، چنان كه گفته شد .

تعين بود كز هستى جدا شد * نه حق بنده نه بنده با خدا شد 186

يعنى وجود عينى گاه از هستى جدا ، عند المفارقه يا عند الفناى الاختيارى ، و گاه هستى به وجود عينى متعين مىشود ، نه آنكه سالك به حق متحد شود ، يا حق به سالك يكى گردد ، همين معنى را شيخ عطار قدس سره تفرقه فرموده‌اند ، در صورت اين نظم :

چندان برو اين ره كه دويى برخيزد * ور هست دويى رهروى برخيزد

تو او نشوى ولى اگر جهد كنى * جايى برسى كز تو تويى برخيزد 187

وجود خلق و كثرت در نمود است * نه هر چه آن مىنمايد عين بود است

يعنى وجود موجودات را ، و تعدد كثرت ايشان را نمودى است بىبود ، ثبات و بقايى نيست مگر بر سبيل بدليت متجدد مىشوند ، زيرا كه از قبيلهء عرضند ، و عرض در دو زمان بقايى ندارد « العرض لا يبقى زمانين » .

بنه آئينه‌اى اندر برابر * درو بنگر ببين آن شخص ديگر

يكى ره باز بين تا چيست آن عكس * نه اين است و نه آن پس كيست آن عكس

پيش از اين فرموده بود ، كه وجود خلق و كثرت در نمود است ، اكنون محسوس مىنمايد ، نمود و بىبود را مىگويد ، كه مثلا آئينه برابر بنه ، و در