سفرنامه قفقاز و ايران ( فارسى ) — الصفحة ٣١٢
فصل هفدهم ايران امروز
مساجد مىكنند تا به اين صورت كليه‌ى عوايد آن براى خودشان محفوظ بماند يا با اين شرط ملكى را وقف مىنمايند كه سهمى از آن نصيب وارث شود . سابقا نادرشاه دستور داده بود قسمت اعظم موقوفات به نفع دولت ضبط گردد ولى بلافاصله در اثر اعمال نفوذ روحانيان وضع اوقاف دوباره به حالت اول برگشت .
وضع صنعت نيز چون كشاورزى رونق و شكوفايى لازم را ندارد ، اجناس انگليسى و روسى خيلى بهتر از اجناس وطنى بازار دارند . براى وارد يا صادر كردن هر كالايى بايد معادل 5 درصد ارزش كلى آن به‌طور ثابت عوارض پرداخت . ولى براى كالاهاى بومى ، ماليات دروازه و حقوق گمرك داخلى عليحده‌يى نيز علاقه مىگيرد كه اروپاييان از پرداخت آن معاف‌اند . ظاهرا هدف دولت از وضع چنين عوارضى فقط تخريب و از بين بردن صنعت ملى بوده است . مجموع مبادلات خارجى ايران سالانه معادل 000 ، 000 ، 150 فرانك ارزيابى شده است كه از اين مبلغ يك سوم جهت واردات و دو سوم براى صادرات اختصاص دارد . ضمنا از ثروت بىكران زيرزمينى اين كشور خيلى كم استخراج و بهره‌بردارى شده است . رگه‌هايى از نفت ، نمك معدنى ، طلا ، نقره ، مس ، سرب ، قلع ، مرمر ، آهن ، مرمر سبز و حتى ياقوت و فيروزه در زمين‌هاى اين كشور يافت شده است كه مهندسان اروپايى از اين ثروت خداداد منافع خيلى خيلى بيش‌ترى از آنچه كه فعلا همكاران ايرانى آنها به دست مىآورند ، تحصيل خواهند كرد .
انواع رستنىها در كرانه‌هاى خزر بىنهايت زياد ولى در ساير قسمت‌هاى فلات ايران خيلى كم ديده مىشود . در اين نواحى فقط گندم و جو مىكارند . كشت انجير ، توت و تاك نيز در حال توسعه است . در بعضى از مناطق كشور درختان ميوه‌ى زيادى به عمل مىآيد و اهالى اين مناطق فقط از راه فروش خشكبار زندگى مىكنند . نخل كه سابقا در كرانه‌هاى خزر فراوان بود ، حالا شايد به غير از حوالى سارى در مناطق ديگر شمال نمونه‌يى از اين درخت پيدا نشود . در جنوب كشور نيشكر جاى خود را به خشخاش داده است . ولى هنوز هم نخلستان‌هاى فراوانى در اين قسمت‌ها وجود دارند كه محصول خرماى آنها در سرتاسر مشرق زمين معروف است .
بعضى حيوانات وحشى ايران انواع خاص و كميابى دارند ، اگرچه تعدادشان كم است ولى از اين انواع در ماوراى قفقاز و حتى در هندوستان هم پيدا نمىشود . گله‌هاى غزال و گورخر در بيابان‌هاى ايران فراوان يافت مىشود . ببر شاهى در جنگل‌هاى گيلان و