سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى ) — الصفحة ١٦٩
نگاهى به مندرجات كتابچهء دستورالعمل
توضيح مصحح
توضيح مصحح
آنچه در صفحات آتى از نظر خوانندگان ارجمند مىگذرد بخش نخست از مندرجات نسخهء خطى شمارهء 3779 متعلّق به كتابخانه و موزهء ملّى ملك ( وابسته به آستان قدس رضوى ) است كه از روى لوح فشردهء ميكروفيلم آن چاپ و عكسبردارى شده است . نسخهء مزبور جمعا شامل 222 صفحه ( 112 برگ ) 18 سطرى است كه با خطّ نسخ نسبتا خوشى نگاشته شده است ، نخستين بخش اين نسخه ، كه عنوان آن « سواد كتابچهء دستورالعمل چاكر خانه‌زاد عبد الغفار براى مسافرت عربستان و تحقيق احوال سدّ اهواز و جواب فقرات آن به عنوان اصل و شرح » است ، صفحات 1 تا 73 را شامل مىشود . دومين بخش ، كه صفحات 74 تا 222 را در برمىگيرد ، متن كامل سفرنامهء نجم الدوله به خوزستان در سال 1299 ه . ق . - سفرنامه اول - است . اين سفرنامه ، چنان‌كه قبلا هم يادآور شده‌ايم ، سالها پيش به همّت استاد دبير سياقى تصحيح شده و به چاپ رسيده است .
اين نسخهء خطّى ، چنان‌كه در صفحهء نخستين آن تصريح شده است ، در سال 1328 خورشيدى ، در حراج كتاب‌هاى مرحوم خلخالى ، توسّط شادروان احمد سهيلى خوانسارى براى كتابخانهء ملّى ملك خريدارى شده است . مرحوم حاج آقا حسين ملك ، بانى و واقف كتابخانهء مذكور ، كه خود نسخه‌شناس متبحّرى بوده ، در ذيل توضيح شادروان سهيلى ، با روشن‌بينى دربارهء نسخهء مزبور چنين اظهار نظر كرده است : « بسيار كتاب مفيد و جامعى است كه بهتر از اين نمىتوان در اقتصاديات و سياست و وقوف به احوال اشخاص و امكنه و استعداد اراضى آن صفحات به دست آورد » .
نگاهى به مندرجات كتابچهء دستورالعمل
نگاهى به مندرجات كتابچهء دستورالعمل
اين كتابچه چنان‌كه از عنوان آن برمىآيد ، شامل دستورالعمل ( فرمان ) چهارده اصلى ( بندى ) ناصر الدّين شاه قاجار خطاب به نجم الدّوله است . نجم الدّوله ، در ذيل هريك از اصول آن ، حاصل مطالعات و مشاهدات خود را ، همراه با پيشنهادهايى تحت عنوان « شرح » ، به تفصيل ذكر كرده است . تسويد ( نگارش ) اصل اين كتابچه در عيد مولود 1300 ه . ق . پايان يافته ولى نسخه‌اى كه مبناى كار مصحّح قرار گرفته است ، در سال 1347 ه . ق . ( 1307 خورشيدى ) به سفارش مرحوم سيّد عبد الرّحيم خلخالى به خطّ محمد على بن عبد الخالق الشّهدادى . . . النائينى نگاشته شده است .
دربارهء علّت صدور اين دستورالعمل نيز شايد ارائهء توضيحى بىمناسبت نباشد :