دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — الصفحة ٥٤٦

يادداشتها و پينوشتهاى پژوهنده

از شاگردانش ، شيخ الطّائفة ابو جعفر محمّد بن حسن طوسى و ابو الصّلاح تقى الدّين بن نجم حلبى و ابو الفتح محمّد بن على كراجكى - عليهم رضوان اللّه - و بسيارى ديگرند .

از مؤلّفات سيّد مرتضى است : 1 ) الانتصار 2 ) تنزيه الأنبياء - عليهم السّلام . 3 ) الشّافى في الإمامة . 3 ) جمل العلم و العمل . 4 ) المقنع في الغيبة . 5 ) الذّخيرة . 6 ) الذّريعة إلى اصول الشّريعة .

در گذشت اين گوهر بيهمتا در بغداد رخ داد .

( نگر : الانتصار ، صص 7 - 62 ) .

چه نابست و نغز ، وصفى كه عبد الجليل قزوينى رازى - أعلى اللّه مقامه - از سيّد مرتضى - قدّس اللّه روحه الطاهرة و رفع قدره في درجات الآخرة - به دست مىدهد ! در نقض ( ص 39 ) :

« . . . مرتضاى بغداد را - رضي اللّه عنه - چهار صد شاگرد فاضل متبحّر بوده‌اند ، دون از دگران ، در اصول و فروع و فنون علوم ؛ و او در عهد خلفاء بنى العبّاس مدرّس بود ، ممكّن و محترم و مقبول القول و القلم ؛ و پدرش سيّد أجلّ طاهر نقيب السّادة در مدينة السّلام حاكم در جنب دار الخلافة ، و متنبّى درين قصيده مدح او ميگويد ؛ شعر :

إذا علوىّ لم يكن مثل طاهر * فما هو الّا حجّة للنّواصب و آنچه مرتضى كرده است از تقويت اسلام و تربيت شريعت جدّش ، مصطفى - صلّى اللّه عليه و آله - ، در جواب شبهات منكران توحيد و رسالت چون فلاسفه و زنادقة و براهمة ، كسى را قوّت نبوده است . » و :

« علم الهدى را خود فضل او مزكّى او كفايت باشد تا بوبكر قهستانى سنّى كه وزير پادشاه بود در مرثيهء سيّد گويد . شعر :

أتى ما أتى لا حين للصّبر يا فتى * مضى سيّد السّادات من أهل هل أتى مضى المرتضى بن المصطفى علم الهدى * علىّ العلى وا حسرتا وا مصيبتا و أبو العلاء با بزرگى فضل و شهرت او مرثيه شريف طاهر پدر او مىگويد و مدح او و برادرش در قصيده‌اى كه معروف است در ديوان او ؛ شعر : . . . » . ( نقض ، ص 191 ) .

( 1196 ) 76 / 21 و 77 / 1 « إِنَّما وَلِيُّكُمُ . . . راكِعُونَ » .

المائدة / 55 .

( 1197 ) 77 / 5 « ما هذا بشرا . . . هذا بشر مثلكم » .

مراد مصنّف - أعلى اللّه مقامه - تجزيه و تحليل معنائى عبارت شريف قرآنى « ما هذا الّا بشر مثلكم » است كه خود اندكى پائين‌تر آورده است .

( 1198 ) 77 / 7 « ما هذا الّا بشر مثلكم » .

المؤمنون / 33 .

( 1199 ) 77 / 8 « قول فرزدق است : . . . » .

« فرزدق » : همام بن غالب ، كنيه‌اش « ابو فراس » بود . به سال 20 ه . ق . به بصره بزاد و در حدود سال 114 ه . ق . در گذشت . به هر روى ، از بزرگترين و آوازه‌مندترين سرايشگران قديم زبان تازى است .

( با بهره‌گيرى از : ديوان الفرزدق ، ج 1 ، صص 7 - 15 ) .