دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — الصفحة ٥٤٢

يادداشتها و پينوشتهاى پژوهنده

( 1162 ) 73 / 3 « قاضيى » .

در كتابت چنان بود كه در بارهء « واليى و قاضيى » ى پيشين توضيح داديم . پس به آن يادداشت بنگريد .

( 1163 ) 73 / 5 « اسلام » ، « آثام » .

گويا مصنّف - أعلى اللّه مقامه - بىميل نبوده با اين دو واژه سجعى بسازد ، هر چند كه صنعتگر و صناعات پيشه نيست .

( 1164 ) 73 / 7 « اگر منصوص عليه . . . و اگر . . . » .

اين ريخت كاربرد « اگر . . . و اگر . . . » به معناى « چه . . . ، چه . . . » است .

با اين دو گواه بسنجيد :

« گر بيهنرم و گر هنرمند * لطف است اميدم از خداوند » « گر تضرّع كنى و گر فرياد * دزد ، زر باز پس نخواهد داد » ( هر دو از سعدى در گلستان ) .

نگر : هژده گفتار ( مجموعهء مقالات [ در زبانشناسى و دستور و . . . ] ) ، مصطفى مقرّبى ، ص 56 .

( 1165 ) 73 / 11 « ما را بادلّهء . . . » .

دستنوشت قدرى مخدوش است و در قرائت كلمهء يكم ، تا اندازه‌اى به سنجش و گمان چنگ در زده‌ايم .

( 1166 ) 73 / 15 « ملجأ » .

در اين مورد و مورد بعدي هم چون موردى كه پيشتر ياد كرديم « ء » در دستنوشت نبود .

« ملجأ » چنان كه از يادداشت پيشين ما هم معلوم است اسم مفعول مىباشد ولى در اين مورد و مورد بعدي به معناى اسم فاعل ( مجبور كننده ، وادارنده ) به كار رفته است . جالب است كه « ملجى » هم كه اندكى بعد به كار رفته و طبعا بايد معناى اسم فاعل بدهد به معناى اسم مفعول ( ملجأ : ناگزير ، مجبور ) مىباشد .

گويى مصنّف - قدّس سرّه - « ملجى » و « ملجأ » را در اين پاره به جاى هم به كار برده است ! ( 1167 ) 73 / 15 « اولى » .

شايد كسرهء زير لام براى برخى خوانندگان شگفت‌انگيز بوده باشد . پيش از هر چيز بايد گفت كه كسره در دستنوشت ما آمده ؛ ما هم آن را نقل كرده‌ايم . صحّت اين ضبط و وجود تلفّظ مبتنى بر آن در قديم ، باز هم گواه دارد ؛ نگر : كليله و دمنه ، تصحيح و توضيح مجتبى مينوى ، ص 87 ، حاشيهء مربوط به س 5 .

( 1168 ) 73 / 16 « ملجى » .

ظاهرا به معناى اسم مفعول به كار رفته است ( : مجبور ، واداشته ) .

نگر : به يادداشت دوم ما در بارهء « ملجأ » .

( 1169 ) 73 / 17 « الجاء » .

« الجاء » : مجبور كردن ، ناگزير ساختن .

در مر زبان نامه ( چ روشن ، ج 1 ، ص 295 ) آمده :

« . . . اگر به اختيار طبع يا به الجاى حاجت خواهم كه در آن جمله آيم . . . » .

( 1170 ) 73 / 18 « عدل » .

ضبط دستنوشت از روى عكس ما بكمال روشن نيست ، ولى گمان دارم درست خوانده باشم .