دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٨
[ سوره النحل ( 16 ) : آيه 123 ]
ب « على » كردند زيرا كى آن روز بر ايشان بوذ ، نه ايشانرا بوذ ، زيرا كى در آن ارتكاب معاصى كردند ؛ و گفته‌اند : معنى آنست كى كسب بر ايشان حرام كردند . حسن گويذ : شنبه بر ايشان لعنت شذ ، زيرا كى بوزنه و خوك از ايشان بوذ ؛ و معنى « اختلفوا فيه » آنست كى قومي از جهوذان حلال داشتند و قومي حرام .
« وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا ( 726 ) فِيهِ يَخْتَلِفُونَ » پروردگار تو - اى محمّد ! - حكم كنذ ميان ايشان روز قيامت ، يعنى جزا دهذ ايشانرا بآنچ در آن خلاف كردند .
« ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ » دعوة كن - اى محمّد ! - امّت را بإسلام « بِالْحِكْمَةِ » به نبوّت « وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ » يعنى قرآن . ابن جرير گويذ : مراد از حكمت قرآنست و موعظهء حسنه عبرتهاى معدود است كى درين سورة است ؛ و گفته‌اند : حكمت و موعظة قرآنست .
ابن عيسى گويذ : حكمت معرفت است بمراتب أفعال و موعظهء حسنه آميختن رغبت است برهبت و إنذار ببشارة .
« وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » مجادله كن با ايشان ، بىدرشتى و بذخويى ، بلك نرم باش ؛ و اين قول زجّاج است . مجاهد گويذ : از آزار ايشان اعراض نماى ؛ و گفته‌اند : به قدر آنچ تحمّل توانند كردن ؛ و از رسول - صلّى اللّه عليه و آله - نقل كرده‌اند :
أمرنا 2370 معاشر الأنبياء ان نكلّم النّاس على قدر عقولهم ،
يعنى ما پيغامبرانرا فرموذه‌اند كى به قدر عقل مردم با مردم سخن گوييم ؛ و « جدال » كشتن خصم است از مذهب او بطريق حجّت .
بعضى مفسّران برآنند كى اين آيت منسوخ است . ( 727 ) « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » پروردگار تو - اى محمّد ! - عالمتر است بآنانك از راه راست گرديذه‌اند و بآنانك راه راست يافته‌اند ؟ ؛ و حقيقت آيت آنست كى اگر بعد از لطف آنچ رشد ايشان در آنست قبول نمىكنند بمضرّت نفس خوذ مىكوشند .
« وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ 2371 بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ » عبد اللّه عبّاس گويذ - رضي اللّه عنهما - :
قال 2372 رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - يوم قتل حمزة و قتل به : لئن ظفرت بقريش لاقتلنّ سبعين رجلا ؛ فانزل اللّه - تعالى - هذه الآية ؛ فقال رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - : بل نصبر يا ربّ ؛
يعنى دران روز كى حمزه را - رضي اللّه عنه - بكشتند و رسول