دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٨

[ سوره هود ( 11 ) : آيه 100 ]

خالدين فيها ] ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ » تا آسمان و زمين را دوام است ، و أراد بالدّوام وقت الدّوام و قيّد ، ( 513 ) و مراد از دوام وقت دوام است .

سؤال : چرا خلود را بدوام مقيّد كرد ؟

جواب : زيرا كى عرب خلود بىنهايت فهم نكنند بىقيد دوام ، و اين لفظي است كى بإزاء دوام وضع كرده‌اند .

و درين آيت و آيت ما بعدش دو سؤال است :

سؤال اوّل آنست كى آسمان و زمين هر دو فانىاند و اهل بهشت و دوزخ موصوف‌اند بصفت دوام ؛ چگونه باقى بفانى معلّق ساخت ؟

سؤال دوم آنست كى استثنا بچى متّصل بوذ ؟ - و مفسّران و نحويان در آن سخن بسيار گفته‌اند .

جواب سؤال اوّل چند وجه دارذ :

اوّل آنست كى عرب را اعتقاد آن بوذ كى آسمان و زمين را دوامي هست ؛ خطاب با ايشان بحسب اعتقاد ايشان كرد ؛ و خذاى - تعالى - بشأن آسمان و زمين عالم بوذ و ايشان جاهل .

وجه دوم آنست كى آسمان و زمين را إعادتي هست و چون ايشانرا أعادت كنند بىنهايت باقى بمانند . مقوّى اين معنى قرآنست ؛ قوله : « يَوْمَ تُبَدَّلُ 2066 ( 514 ) الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ » .

وجه سئوم 2067 آنست كى فرموذ تا آسمان باشذ و زمين زمين و اين صفات مفارق ذات ايشان نخواهذ بوذ ، اگر باقى باشند و اگر فانى .

وجه چهارم آنست كى تا آسمان بهشت دايم بوذ و زمين دوزخ دوام دارذ ؛ « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » ؛ و آن سؤال دوم است ، و اين سؤال را ده جوابست :

جواب اوّل آنست كى « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » مصروفست به آسمان و زمين و خلود آن به حال خوذ ، اى الّا ان يشاء اللّه فيهما ما يشاء ، الا آنچ خذاى - تعالى - در شأن ايشان بخواهد .

و گفته‌اند : الا ما شاء اللّه من زيادة الدّوام على دوام السّموات و الأرض ، الا اگر خذاى - تعالى - زيادة وامى بخواهذ بر دوام آسمان و زمين .

جواب سئوم 2067 آنست كى « الّا » درين موضع ، بمعنى « سوى » است ؛ تقول : لك علىّ الف