دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — الصفحة ٦٥
[ سوره النساء ( 4 ) : آيات 43 تا 45 ]
نماز چمى گوييذ ، يعنى چه مىخوانيذ .
« وَ لا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ » يعنى : جنب نماز مگزاريذ الّا كى مسافر باشيذ ، و اين رخصه وقتى بوذ كى آب نيابند و به خاك تيمّم بايذ كرد ، و اين نقل از ابن عبّاس و امير المؤمنين است ؛ و گفته‌اند : در مسجدها گذر مكنيذ . « حَتَّى تَغْتَسِلُوا » تقدير آيت چنين است : و لا جنبا حتّى تغتسلوا الّا عابري سبيل ليصل الى الماء او يكون طريقه عليه او ينام في المسجد فيحتلم .
« وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ » و اگر بيمار باشيذ يا در سفري « أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ » ( 122 ) يا كسى را از شما غايط رسذ ؛ و اين كنايتى است از إخراج ذات البطن ؛ و اصل « غايط » زمينى فرو افتاذه بوذ كى در وقت قضاء حاجت آدمى خود را از نظر مردم باز پوشذ 1080 . « أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ » يا با زنان مباشرت كنيذ ، و اين مذهب امير المؤمنين و ابن عبّاس و حسن است ، و ابو حنيفه هم برين است 1081 ؛ و گفته‌اند : مراد لمس است بدست ممّا دون الجماع ، و اين مذهب شافعى است 1082 ؛ و گفته‌اند : « او » در « أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ » بمعنى « واو » ست ؛ و گفته‌اند : در آيت تقديم تأخيرى هست 1083 . تقديرش چنين است : الّا عابري سبيل حتّى تغتسلوا او جاء احد منكم من الغائط او لامستم النّساء و ان كنتم مرضى او على سفر . « فَلَمْ 1084 تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا » يعنى اگر شما را استعمال آب ممكن نبوذ تيمّم كنيذ . تيمّموا ، تعمّدوا ؛ و التيمّم و التأمّم ، التعمّد .
« صَعِيداً » روى زمين بوذ بى نبات و شجر . « طَيِّباً » اى : طاهرا ، يعنى : پاك .
« فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ » المسح إمرار اليد على الشّيء ، يعنى : « مسح » ماليذن دست بوذ بر چيزى . پس دست ( 123 ) به روى و دست بماليذ .
و در تيمّم دو ضربست : يك ضرب روى را ، و يك دست را . شافعى و ابو حنيفه برانند كى 1085 دست از مرفق تا رؤس أصابع تيمّم بايذ كرد و ابن عمر و حسن برانند . مكحول 1086 گويذ :
الى الزّندين . زهري گويذ : الى الإبطين . مذهب آل محمّد - عليه السّلم - از زندست تا رؤس أصابع ؛ و زند بند دست بوذ ؛ و محدث و جنب در تيمّم يكسانند . ابن عمر گويذ : جنب را تيمّم نيست .
« إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً » خذاى - تعالى - آمرزنده و بخشندهء گناه است ؛ مطاوعت كنيذ او را در امر و نهى .