دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى ) — الصفحة ٥١
[ سوره آل‌عمران ( 3 ) : آيات 100 تا 108 ]
تشبيه كرده است ب « - براذر » كى از ولادة بوذ .
« وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ » يعنى : شما در حالت كفر چنان بوذى 938 كى كسى كى بر كنار خندقى از آتش استاذه باشذ و نزديك باشذ كى در آن آتش افتذ . ابو عبيد 939 گويذ :
« شفا » ء چيزى « حرف » آن بوذ ، يعنى : طرف 940 ؛ و الحفرة المحفورة . « فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها » نجاة و خلاص داذ شما را بامان 941 از آن آتش ، و ضمير عايدست با « شفا » ، و آن را مؤنّث كرد از آن جهت كى ( 94 ) بمؤنّث اضافت كرده است .
« كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ » چنانك غلّ و غشّ 942 جهوذان خذاى - تعالى - بر شما روشن كرد ، حجّت خود بر زبان پيغمبر شما ، محمّد ، بر شما پيذا گردانيذ « لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » تا شما اميدوار باشيذ بهدايت او .
« وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » در « من » خلاف كرده‌اند . بعضى گفته‌اند : بيانراست 943 ، و به اين وجه امر معروف و نهى منكر بر همه مسلمانان لازم بوذ ، و معنى چنين بوذ : همه راغب باشيذ بخير و آمر بمعروف و ناهى از منكر ؛ و اكثر اهل تفسير برانند كى « من » تبعيض راست ، و به اين وجه فرض كفايت باشذ ؛ چون بعضى از امّت به آن قيام نمايند از ديگران افتاذ .
« وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ » و مباشيذ چنانك جهوذان و ترسايان شذند متفرّق و مختلف پس از آنك تورية و إنجيل بايشان آمذ تا بحدّى كى كافر گشتند و « وَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ * يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ » و ايشان آنانند كى ايشانراست عذاب عظيم ( 95 ) آن روز كى رويها سپيذ شوذ . عامل در ظرف ، « عظيم » است ؛ اى : عظيم يوم تبيضّ وجوه 944 ؛ و گفته‌اند : عامل آنست كى در لام است از معنى فعل ، اى : تبيضّ وجوه المؤمنين . « وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ » اى : وجوه الكافرين ، و سياه شوذ روى كافران . بيشتر اهل تفسير برآنند كى لون سياهى و سپيذى حقيقت 945 بوذ ، و بعضى برآنند كى دو مثل است چنانك فرموذ : « ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا » 946 و چنانك عرب گويذ كسى را كى بمراد رسذ : « ابيض وجهه » 947 .
« فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كَفَرْتُمْ » آنانك روى ايشان سياه بوذ و كافر شذند .
تقديرش چنين بوذ : فيقال لهم أ كفرتم ، ايشانرا گويند : كافر شذى شما ؟ ؛ « فا » را مضمر كرد با « قول » . « بَعْدَ إِيمانِكُمْ » پس از آنك ايمان آوردى ؛ و اين را « تبكيت » 948 گويند . حسن گويذ :