خلاصة الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٨٣

اطبّا آن اجناس را به استقراء ده يافته‌اند :

د « 1 » - جنس مأخوذ از قوام آلت .

ه - « 2 » - جنس مأخوذ از خلأ و امتلاء آلت .

و « 3 » - جنس مأخوذ از حرارت ملمس و برودت آن .

ز « 4 » - جنس مأخوذ از زمان سكون .

ح « 5 » - جنس مأخوذ از استواء نبض و اختلاف آن .

ط « 6 » - جنس مأخوذ از نظام حركت در اختلاف و يا عدم نظام آن .

ى « 7 » - جنس مأخود از وزن .

و بدان كه گفته‌اند : استدلال بر احوال قلب و شرائين كه استدلال مىنمايند بر احوال بدن از جهت صحّت و مرض ، منحصر در سه چيز است : يكى ، فعل ؛ دوم ، فاعل ؛ سوم آلت فاعل كه قوى است و « 8 » يا ضعيف :

و فعل ، عبارت از حركات است و لازم آن‌ها سكنات « 9 » است ؛ چنان چه ذكر يافت . و اصناف دلائل مأخوذ از آن هر دو پنج است :

اوّل : اعتبار مسافت حركت ، كه عظيم و صغير است .

دوم : اعتبار زمان حركت ، كه سريع و بطىء است .

سوم : اعتبار يكى از دو حركت با ديگرى در تساوى آن هر دو و اختلاف آن هر دو - كه آن هر دو يا « 10 » مستوى و يا مختلف است - و يا آن كه آن را نظامى معين است و يا آن

( 1 ) . ب : چهارم . ( 2 ) . ب : پنجم . ( 3 ) . ب : ششم . ( 4 ) . ب : هفتم . ( 5 ) . ب : هشتم . ( 6 ) . ب : نهم . ( 7 ) . ب : دهم . ( 8 ) . الف : ( و ) حذف شده . ( 9 ) . الف : مسكنات . ( 10 ) . ب : ( هر دو يا ) حذف شده .