خلاصة الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٦٧

در تحقيق آن كه حركت نبض از كدام جنس از مقولات است

در تحقيق آن كه حركت نبض از كدام جنس از مقولات است

در تحقيق آن كه حركت نبض از كدام جنس از مقولات است

و « 1 » بدان كه اطبّا را اختلافات است و هر يك چيزى گفته‌اند . و جمله اقوالشان به سه قول بر مىگردد :

قول اوّل : آن كه جمهور اطبّا بر آن‌اند كه حركت آن ، مكانى است . و « محمّد آقسرايى » نوشته كه « 2 » « حقّ آن است كه حركت نبض ، اينى است » . و دليلى كه بر صحّت قول خود آورده اين است كه « حركت نبض ، مركّب از انقباض و انبساط است . و انقباض ، عبارت از حركت اجزاء عِرق است از طرف و كناره به جانب وسط . و انبساط ، بر عكس آن ؛ يعنى حركت از وسط به جانب اطراف و كناره است . و هر دو حركت متقابل يك ديگراند . و ظاهر است كه انقباض و انبساط بدون تبدّل ايون هر يك جملتا ، متصوّر نيست ؛ زيرا كه فضاى متوسّط ، متّسع مىگردد يك بار در حالت انبساط و منقبض مىگردد بار ديگر در حالت انقباض » .

و قبل از اين ، تبدّل از مكان حقيقى در حركت اينى لازم نيست ؛ مانند حركت آب در كوزهء متحرّك . و غرض ازين ، بيان آن است كه تا آن چه در منع حركت اينى گفته‌اند كه « مكان ، عبارت از سطح حاوى مماسّ سطح محوى است » وارد نشود ؛ زيرا كه شك نيست كه عرق در مكان خود است و سطح آن از سطح حاوى خود مفارقت نمىنمايد در انقباض و انبساط .

و ببايد دانست كه جرم عِرق كه منقبض و منبسط مىگردد ، گوشت و پوست متّصل « 3 » اطراف و بالاى آن منخفض و مرتفع مىگردند ؛ زيرا كه اگر چنان نشود ، لازم آيد در عرق حاوى آن فضايى به هم رسد در حالت انقباض و اين محال است ؛ به جهت استلزام خلأ و محال بودن آن .

قول دوم : آن كه حركت نبض ، حركت كمّى است ؛ زيرا كه شريان ، لا محاله متخلخل

( 1 ) . ب : ( و ) حذف شده . ( 2 ) . ب : ( كه ) حذف شده . ( 3 ) . ب : ( متصل ) حذف شده .