خلاصة الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٧

هشتم : شرائين :

و اين هشت عضو مذكور اعضاء مَنَويه‌اند ؛ چنان‌چه ذكر يافت .

[ فايده ] : و بعضى « عَضُل » را نيز از اعضاء مفردهء منويه شمرده‌اند . و حقّ آن است كه از اعضاء مركّبه است و در تعداد و تشريح اعضاء مركّبه - إن شاء اللّه تعالى - خواهد آمد .

[ فايده ] : و مراد و از اعضاء منويه ، اعضايىاند كه مبدأ حدوث و تكوّن آن‌ها ، از منى مرد و زن مخلوط باهم باشد - از قبيل تخطيط و تشكيل - و ليكن تغذيه و تنميهء آن‌ها به دم طَمثى باشد - زيرا كه مادّهء منى وفا بدان نمىكند ، به سبب قلّت آن و كثرت اعضاء - امّا در بعضى ، بدون واسطه ؛ مانند استخوان و غضروف و عصب ، و در باقى به واسطهء عصب و عروق عصبانى .

[ فايده ] : و امّا اسنان - كه دندان‌ها باشند - . از اعضاء مَنَويه نيستند و ليكن مادّهء تكوُّن آن‌ها ، خون شبيه به منى است در طبيعت ، و لهذا در قُربِ عهد به ولادت - از نه ماهگى تا يك سال و قدرى زياده بر آن ، نهايت تا دو سالگى - مىرويند . و باز در سنّ هفت هشت سالگى و تا ده سالگى ، دندان‌ها كه بيفتد و يا ساييده گردد ، باز به جاى آن ، دندان تازه مىرويد . و بعد از آن ، دندانى كه افتاد ديگر به جاى آن دندان نمىرويد .

و بعضى قايل‌اند به آن كه در نهايت كِبَر سنّ شيخوخت كه دندان‌ها همه افتادند ، باز به جاى آن‌ها دندان تازه مىرويد . و بعضى گويند : نه چنين است ؛ بلكه اعصاب متّصله به اسنان‌اند كه به سبب تحليل گوشت لثّه ، مكشوف گشته ، صلابت به هم رسانيده [ و ] شبيه به دندان مىگردند .

و بعضى گفته‌اند كه اسنان از قبيل اعصاب‌اند ، نه استخوان ، و صُلب گشته شبيه به استخوان مىنمايند . و بعضى ، اسنان را صاحب حس مىدانند و اوجاعى كه در اسنان به هم مىرسد ، از نفس آن‌ها مىگويند و بعضى گفته‌اند : نه چنين است ؛ بلكه از اعصاب ، متصّله بدان است .

[ فايده ] : و بدان كه اعضاء منويه بَدَل ندارند ؛ آن چه از آن‌ها ناقص و يا ضايع گشت ، در بعض آن‌ها چيزى شبيه بدان مىرويد ؛ چنان‌چه مشاهده مىگردد از اعضاء مقطوعه و