خلاصة الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٦

[ هر طبيب ، بايد اين علوم را بداند : ]

تقسيم امراض و غيرها .

پنجم : علم طبيعى است ؛ براى آن كه طبّ ، متعلّق به علم طبيعى و فرعى از فروع آن است .

ششم : علم هندسه است ؛ به جهت معرفت هيأت و شكل اعضاء مفرده و مركّبه در تشريح اعضاء ؛ از استقامت و انحناء ، و تدوير و تثليث و غيرها . و براى شناخت اكثر جراحات ؛ مثلًا معرفت آن كه جراحت « 1 » مدوّر و عميق ، عسر البرء و جراحت صاحب زوايا ، سهل البرء ؛ زيرا كه از جانب زوايا ، گوشت صالح زود مىرويد .

هفتم : علم هيأت است ؛ به جهت معرفت فصول اربعه سنه - ربيع و صيف و خريف و شتا - از براى تنقيه ؛ از فصد و اسهال و قىء و غيرها . و معرفت خطّ استواء ، و تقسيم اقاليمِ سبعه ، و عرض و طول بلدان ، و أمزجهء بلدان ، و اهويهء هر يك ، و طلوع و غروب ، و اوج و حضيض ، و مقارنه و مقابله ، و تثليث و تربيع و تسديس ، و ساير نظرات كواكبِ سبعهء سياره و امور متعلّقه بدان‌ها ، و اوقات « بحارين » و غيرها .

هشتم : علم احكام نجوم است ؛ جهت معرفت اوقات فصد و حجامت و اسهال ؛ كه در زايد النور - يعنى از اوّل ماه تا چهاردهم - و در وقتى كه قمر در برج جوزا باشد ، حتّى المقدور جايز نيست فصد و حجامت و اخراج خون ، مطلقاً ؛ مگر آن كه ضرورتِ بسيار داعى و خوفِ هلاكت باشد . و فصد در وقت بودن قمر در جوزا ممنوع ، و در أسد و يا حَمَل در حالت سعد و ناقص الضوء و تثليث و تربيع و تسديس ، مجوز .

و حجامت كردن در بودن قمر در ثور و حجامت سينه در اسد و بر اين قياس در هر برجى كه به عضوى منسوب است ، چون قمر در آن برج باشد ، حجامت آن عضو ممنوع است ؛ مگر آن كه در آن برج كوكبى سعد باشد و يا ضرورتِ بسيار ، داعى بود . و حذر نمايد از حجامت هر گاه قمر در سرطان باشد ؛ زيرا كه خوف حدوث « وضح » است . و سزاوار است حجامت در وقتى كه قمر در برج ثابت و مسعود باشد از مناحس .

وجهت استعمال ادويه : كه وقتى كه قمر به برج مخالف طبيعتِ مرض و متّصل به

( 1 ) . ب : ( جراحت آن كه ) .