تاريخ هند ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٩٦
13 آزمون جذب و تحليل
شهرت پيدا كرد . شهرها مراكز بازرگانى داخلى و خارجى شدند . نيازهاى روزافزون دربار به تجملات و تقليد نجبا و دربارهاى محلى در نواحى مرزى سبب بالا رفتن مصرف اين‌گونه كالاهاى تجملى گرديد .
هر شهر بازارى داشت كه معامله‌گران و بازرگانان در آن‌جا جمع مىشدند و به‌گونه‌اى منظم كالاها را به نمايش مىگذاشتند . بعضى جماعات ارتباط دائم با بازرگانى پيدا كردند ؛ مثلا بانياهاى گجراتى كه در سمت جنوب حتى تا مالابار فعاليت داشتند . يا مولتانىهاى اهل مولتان و ماروارهاى ساكن راجستان كه به عنوان تاجر شهرت يافته بودند . بانجارها ، بازرگانانى خانه به‌دوش بودند كه هميشه همراه كاروان‌هاى بزرگ سفر مىكردند .
كاروان‌هايى كه معمولا كالاى ديگر بازرگانان را از اين‌سو به آن‌سو مىبردند .
در سال‌هايى كه كاسبى كساد بود اينان را به دزدى و دستبرد متهم مىكردند . كم و بيش شهرتى شبيه به كولىها در اروپا يافتند . پيله‌ورانى هم بودند كه كالاهاى خود را بر پشت چهارپايان مىنهادند و از اين خانه به آن خانه جنس مىفروختند . اگر از محل خود دور مىشدند از قهوه‌خانهء محل به عنوان دكان موقتى استفاده مىكردند . آمدورفت سوداگران قهوه‌خانه محلى را از نظر تجارى به سطح بازار ترقى داد .
پايتخت‌هاى ايالتى كه مراكز ادارى بودند تبديل به بازارهاى تجارى شدند . بازار دهلى شهرت مخصوص داشت و از رونق فوق العاده برخوردار بود ؛ زيرا هم به تجارت داخلى مىپرداخت و هم به بازرگانى خارجى .
ابن بطوطه دهلى را باشكوه‌ترين و منظم‌ترين شهر دنياى اسلام مىدانست .
شكوه و جلالى كه نه فقط مديون حضور سلطان و دربار بود بلكه از حمايت بازرگانان بسيار توانگر نيز برخوردار بود . بسيارى از كارگاه‌هاى دولتى نيز در دهلى استقرار يافته بود كه به‌گونه‌اى قابل ملاحظه به توليدات داخلى كمك مىكرد . مثلا در رشتهء ابريشم‌بافى چهار هزار نفر بافنده مشغول به كار بودند .
اما كانون توجه ، بازرگانى خارجى بود كه در نواحى ساحلى متمركز بود .