تعليقات نقض ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤

تعليقهء 8 ( ص 7 ؛ س 13 ) اگر صفات خدا زايد بر ذات باشد تعدد قدما لازم آيد .

و تحقيق در صفات ثبوتيّه گفته : « و از اين جهت است كه بعضى از علما صفات ثبوتيّه و ذاتيّه را هشت صفت شمرده‌اند و آنها را در يك بيت جمع نموده‌اند ؛ شعر :

عالم و قادر و حىّ است و مريد و مدرك * هم قديم و ازلىّ و متكلّم صادق

و اينكه گفتيم « بنابر مشهور » براى آنست كه بعضى از علما آنها را بيشتر از هشت دانسته‌اند چنان كه اين مطلب از نقل اقوال ايشان معلوم خواهد شد .

حاجى ملا احمد كوزه كنانى ( ره ) در هداية الموحدين گفته ( ص 104 - 105 ) :

« مراد از صفات ثبوتيّه كه آن را صفات جمال و صفات كمال گويند نفى اضداد و سلب انداد اوست به جهت آنكه صفات خداوند عالم كيفيّت ندارد و سبيل ادراك آن بكنهه مسدود است بر عقول ؛ شعر :

زهى ذاتى صفاتش عين آن ذات * عقول از درك آن هيهات هيهات

پس مقصود از آن نفى ضدّ است پس در حقيقت اين صفات سلوب مىباشند مثلا معنى اينكه خداى تعالى قادر است و عالم است يعنى عاجز و جاهل نيست به جهت آنكه عجز و جهل نقصان است لايق كامل از جميع جهات بالذّات نمىباشد ، و همچنين است جميع صفات ثبوتيّه و عبارات اهل كلام متّفق است در عدد آنها و ليكن مختلف است در معدود آنها ، آنچه از محقّق طوسي ( ره ) در كتاب تجريد ظاهر مىشود هشت صفت است قدرت است ، و علم ، و حيات ، و اراده ، و ادراك ، و كلام ، و صدق ، و سرمديّت .

و علّامه ( ره ) هم در كتب كلاميّهء خود هشت صفت ذكر كرده است ؛ اوّل قدرت ، دوم علم ، سيم حيات ، چهارم اراده و كراهت ، پنجم ادراك ، ششم قديم ازلي ، هفتم باقى ابدى ، هشتم متكلّم صادق » ( تا آخر كلام او و آنچه نقل شد بتلخيص ياد شد به جهت اختصار ) .

سيد مرتضى رازى ( ره ) در تبصرة العوام در باب بيست و يكم كه در ذكر اعتقاد اماميان در اصول دين است ، گفته ( ص 202 نسخهء مطبوعه بتصحيح استاد فقيد عباس اقبال آشتيانى ) :

« و گويند : قديم يكي بود و نشايد كه دو بود ، خلاف مجبّره كه نزد ايشان ده قديم بود ، يكى ذات بارى تعالى و نه صفاتش » .