تفسير شريف لاهيجى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٥٩

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 178 تا 182 ]

تقديم مفعول [ حضر ] كه [ أحدكم ] است بر فاعلش كه [ الموت ] است از جهت مجرد اهتمام بشأن مفعول است إِنْ تَرَكَ خَيْراً اگر بگذارد احدى از شما مال بسيار را ، ارادهء مال بسيار از « خير » مفاد أحاديث است چنانچه مرويست كه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام منع كرد از وصيت ، شخصى را كه نزد او مال بسيار نبود و اين آيه را تلاوت كردند .

زياده كردن لفظ « أحد » با آنكه ظاهر آن بود كه گفته شود : « اذا حضركم الموت ان ترك خيرا » تنبيه بر انست كه مراد از « كُتِبَ عَلَيْكُمْ » حكم بر احاد است نه مجموع الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ فاعل « كتب » است أى « كتب عليكم الوصية للوالدين و الاقربين » يعنى نوشته شده بر شما وصيت كردن براى پدر و مادر و براى خويشاوندان بِالْمَعْرُوفِ بطريق عدل و راستى كه أصلا حيف و ميل در آن نباشد .

مقرر است كه فعل را باعتبار فاعل تذكير و تأنيث كنند ، و درين جا « الوصية » كه فاعل « كتب » است مؤنث واقع شده ، و مع هذا فعلش را كه « كتب » است مذكر آورده يا از جهت آنكه « وصيت » مؤنث غير حقيقى است ، و يا از جهت وقوع فاصلهء بسيار است ميان فعل و فاعل ، و قاعدهء توافق ميان فعل و فاعل در تذكير و تأنيث وقتى است كه فاعل مؤنث حقيقى باشد نه غير حقيقى ، و فاصلهء ميان فعل و فاعل يافت نشود ، و درين مقام هر دو معنى مفقود است و يا از جهت آنكه « وصيت » بمعنى ايصاء مصدريست ، و بنا بر اينست كه ضمير « فَمَنْ بَدَّلَهُ » را كه بعد ازين ميآيد و راجع به وصيت است مذكر آورده . مخفى نماند كه « اذا حضر » ظرفيست متعلق بما بعدش كه « الوصية » مصدر است با آنكه گفته‌اند كه : تقديم معمول مصدر بر مصدر جايز نيست سيّما وقتى كه معرف بألف و لام باشد ، و وجه تقديم درين مقام اينست كه اين قاعده در غير ظرف جاريست و در ظرف تقديم جايز است ، و توسيط شرط كه « إِنْ تَرَكَ خَيْراً » است در ميان جزاء كه « كتب » است و معمول آن كه « الوصية » است بواسطهء مزيد اهتمام است بشأن جزاء .

حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ مفعول مطلق فعل محذوفست اين به جهت تأكيد مضمون