تفسير شريف لاهيجى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٤٤

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 163 تا 167 ]

« لو » محذوفست و تقدير كلام چنين است كه « و لو يعلمون أن القوة للَّه جميعا و أن اللَّه شديد العذاب لندموا أشدّ الندم » و بعضى گفته‌اند كه مفعول « وَ لَوْ يَرَى » محذوفست « و أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً » متعلق جواب شرطست به اين تقدير كه « و لو يرى الذين ظلموا أن أندادهم لا ينفع اذا عاينوا العذاب لعلموا أن القوة للَّه جميعا » يعنى و اگر بدانند ستمكاران اينكه انداد و اصنام را نفعى نيست وقتى كه معاينه كنند عذاب را هر آينه ميدانند كه همهء قوت و غلبگى مر خداى تعالى راست .

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا بعضى گفته‌اند كه : « إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا » بدل « إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ » است و ميتواند كه بتقدير « اذكر » باشد ، يعنى ياد كن آن حادثه را كه بيزار شوند آنان كه پيروى كرده شده‌اند يعنى رؤساء و بزرگان كفار و منافقين مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا از آنان كه پيروى كرده‌اند ايشان را از رعايا و سفله وَ رَأَوُا الْعَذابَ حالكونى كه بتحقيق مشاهده كنند عذاب را ، بنا برين « وَ رَأَوُا الْعَذابَ » حال بتقدير كلمهء « قد » است وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ معطوفست بر « تبرأ » و « بهم » بمعنى « عنهم » است ، يعنى و هنگامى كه بريده شود از ايشان اسباب وصلتها ، از صلهء رحم و دوستى كه با هم در دنيا داشتند .

وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا و گويند آنان كه تابع شده بودند مر رئيسان خود را در شرك :

لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً أى ليت لنا كرّة ، كه كلمهء « لو » از براى تمنى باشد يعنى كاشكى بودى ما را رجوعى و بازگشتى به دنيا فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ تا ما نيز بيزار گرديم از آنها در دنيا كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا چنانچه بيزار شدند ايشان از ما در آخرت و در حديث وارد شده كه اين آيت در شأن امامان ظالم و تابعان ايشان نازل شده .

كَذلِكَ چنانچه اين قوم ديدند عذاب و تبرى يكديگر را يُرِيهِمُ اللَّهُ بنمايد ايشان را خداى تعالى أَعْمالَهُمْ عملهاى ايشان را كه كسب مال كردند و در خيرات صرف ننمودند و أولاد ايشان موفق به صرف آن مال در خيرات گشتند حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ