تفسير شريف لاهيجى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١١٩

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 130 تا 134 ]

شُهَداءَ آيا شما حاضر بوديد إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ وقتى كه آمد يعقوب را مرگ ؟

استفهام در اين آيت انكاريست به اين معنى كه شما حاضر نبوديد در وقت فوت يعقوب كه اگر حاضر ميبوديد دعوى اينچنين وصيتى نميكرديد و پدران شما كه حاضر بودند و علم شما منتهى باخبار آنهاست ميشنيدند كه يعقوب پسران خود را بدين ابراهيم دعوت ميكرد ، چنانچه حق سبحانه و تعالى اشارت بر اينمعنى كرده ميفرمايد كه :

إِذْ قالَ لِبَنِيهِ يعنى حضور موت مر يعقوب را وقتى بود كه گفت مر پسران خود را ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي چه چيز را عبادت خواهيد كرد بعد از من ؟ كلمهء « اذ » در « إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ » ظرف « كُنْتُمْ شُهَداءَ » و متعلق بر آنست ، و در « إِذْ قالَ لِبَنِيهِ » ظرف « حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ » و متعلق بر آنست چنانچه قفال كه يكى از رؤساى علم ادبست تصريح كرده ، و بعضى گفته‌اند كه : « إِذْ قالَ لِبَنِيهِ » بدل است از « إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ » .

قالُوا گفتند پسران يعقوب در جواب پدر خود : نَعْبُدُ إِلهَكَ عبادت خواهيم كرد معبود تو را وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ و معبود پدران تو را كه ابراهيم و اسماعيل و اسحاقند . و اسماعيل را كه عم يعقوبست پدر خواند زيرا كه عرب اطلاق پدر بر عم ميكنند ، چنانچه حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله فرمودند كه :

« ردوا علىّ أبى »

يعنى برگردانيد براى من پدر مرا يعنى عباس را و عباس عم آن حضرت بوده ، و ميتواند كه اين اطلاق بطريق تغليب باشد إِلهاً واحِداً بدل « إِلهَ آبائِكَ » است يعنى إله آباء تو معبود يگانه‌ايست ، و ميتواند كه منصوب بمدح باشد به اين تقدير كه « اعنى الها واحدا » يعنى مخواهم من از آله آباء تو إله واحد را ، و چون ذكر « إله » مكرر مذكور شد به جهت رفع توهم تعدد « الها واحدا » را بدل آورده و يا منصوب بمدح گرداند وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ حالكونى كه ما مر اين معبود يگانه را فرمان برندگانيم .

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ اين ابراهيم و اولاد او جماعتى بودند كه بتحقيق در گذشتند