تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٧

1 - عهد پيش از مغول

از اينجا مىتوان چنين نتيجه گرفت كه جيهانى كتاب خويش را از روى اطلاعاتى كه گرد آورده بوده نوشته ولى از تأليف ابن خردادبه نيز استفادهء فراوان كرده است . موارد اشاره و استناد به اثر ابن خردادبه كه در اثر گرديزى و مستخرجات او ( از تأليف جيهانى ) ديده مىشود با متن چاپ شده مطابقت ندارد . و چون بنا به تحقيق دخويه « 1 » نسخهء كامل جغرافياى ابن خردادبه تاكنون به‌دست نيامده ، نمىتوان گفت كه منظورش آن اثر بوده يا تأليف ديگر و مبسوطتر مؤلف به نام ( جمهرة انساب الفرس « 2 » ) .

اميد واثق داريم كه با گذشت زمان در آسياى ميانه و يا هندوستان نسخ خطى تأليف جيهانى و ابن خردادبه كه منبع اطلاعات جيهانى بوده و يا لااقل ترجمهء فارسى آنها به‌دست آيد « 3 » .

گرديزى تأليف ابن خردادبه و جيهانى را در شمار منابع اصلى خويش ، در تنظيم فصل مربوط به تركان ، نام مىبرد « 4 » . بىشك مؤلف مجهول تأليف جغرافيائى « حدود العالم » كه در سال 372 هجرى به زبان فارسى براى يكى از اميران دست نشاندهء سامانيان يعنى ابو الحارث محمد

( 1 ) - BGA , VI , PP XV - XVII ( 2 ) - الفهرست ، I ، 149 ؛ BGA , VI , P , X ( 3 ) - مطلبى كه در چاپ روسى 1900 - برپايهء مستخرجات ( جوزجانى - ترجمه ) راورتى ، II ، 962 - 961 ، حاشيه - نوشته شده داير بر اينكه نسخهء خطى ترجمهء فارسى ظاهرا به دست سرگرد راورتى افتاده ، تأييد نشده است . از زمان مرگ او در 1907 ، فقط معدودى از نسخ خطى وى به معرض فروش گذاشته شد و در ميان آنها هيچ يك از كتاب‌هاى مذكور ( كه پروفسور براون در نامهء 2 ژانويهء 1923 اطلاع داده ) يافت نشده . ( دربارهء جيهانى رجوع شود نيز به ، كراچكوسكى ، « تأليفات جغرافيائى عربى » ص 224 - 219 ) . ( 4 ) - رجوع شود به : بارتولد ، ( گزارش سفر به آسياى ميانه ) ص 126 .