تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٥

1 - عهد پيش از مغول

عنوان مشترك «

Bibliotheca Geographorum Arabicorum

» چاپ و منتشر شده . قديم‌ترين تأليف از آثار مزبور از ابن خردادبه است « 1 » ( عبيد اللّه بن عبد اللّه ابن خردادبه ) . حدس زده مىشود كه روايت اول آن در سال 232 هجرى و روايت دوم ، كه كامل‌تر است ، در حدود سال 272 هجرى نوشته شده است .

از لحاظ زمان ، تأليف مذكور يعقوبى « 2 » كه در 278 هجرى نوشته شده بعد از آن قرار دارد . آثار ابن رسته ( ابو على احمد بن عمر ) « 3 » و ابن فقيه همدانى مربوط به نخستين سال‌هاى قرن دهم ميلادى مىباشد .

از هم‌پاشيدگى خلافت كه در قرن نهم ميلادى آغاز شده بود در قرن دهم حقيقتى واقع و عملى انجام شده بوده ، در نقاط مختلفه سلاله‌هاى مستقل پديد آمده بود كه غالبا با يكديگر در جنگ بودند و هر امير و سلطانى مى - كوشيد زرق‌وبرق بيشتر به تخت‌گاه و دربار خويش بدهد . و بدين منظور شاعران و دانشمندان مورد حمايت واقع مىشدند و از اين‌رو پاشيدگى امپراطورى اسلامى مىبايست به پيشرفت دانش و ادب ، لااقل از لحاظ كميت كمك كند .

از ميان سلاله‌هاى قرن دهم ميلادى بويژه خاندان بويه كه در عراق و مغرب ايران حكم‌فرما بودند و سامانيان كه ماوراء النهر و مشرق ايران را در تصرف داشتند ، براى ما واجد اهميت‌اند .

چون روابط نزديكى ( دوستانه و خصمانه ) ميان خاندان بويه و

( 1 ) - ، BGA VI ، 225 . Brockelmann , GAL , Bd I , S دربارهء زمان تأليف اين رسالهء جغرافيائى رجوع شود به ابن خردادبه ، مقدمه ، ص XX , XVIII - به نظر ماركوارت ( 390 . ge , S ؟ Streifzu ) كه مىگويد فقط يك روايت وجود داشته و آن هم در 272 هجرى پايان پذيرفته ، توجه شود . ( 2 ) - . BGA , VII ( 3 ) - ، 227 . BGA . V . Brockelmann , GALBd I , S يادداشت بسيار مختصرى در اثر ياقوت ( « ارشاد » ، II ، 63 ) .