تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٧٥

فصل اول در جغرافياى ماوراء النهر

بازرگانان محل با چين دادوستد داشتند و حتى به تجارت دريا ( محتملا با شهرهاى كرانهء درياى خزر ) مىپرداختند . هريك از شهرهاى بخارا براى خود در كنار دروازهء پىكند رباطى داشته « 1 » . و تعداد اين گونه رباطها بيش از هزار بوده . و در هريك دستجات مسلح مستقر بوده تا در برابر تهاجمات تركان پايدارى كنند .

نرشخى آغاز انحطاط رباطها را سال 240 هجرى قمرى مىداند ( ظاهرا بسبب تقويت امنيت خارجى ديگر وجود آنها لازم نبوده ) . در زمان مقدسى ، با اينكه خود شهر « بيكند » در عهد سامانيان معمور و با رونق بوده ، بخشى از رباطها به حالت مخروبه افتاده بوده .

شهر « بيكند » با باره‌اى محكم محصور بوده و در حدود بارهء داخلى « 2 » فقط يك مدخل داشته . دو بازار وجود داشت : يكى در كهن‌دز و ديگر در حومه .

محراب مسجد جامع آن مشهور و مذهب و مرصع به سنگهاى قيمتى بوده .

و از لحاظ طلاكارى بر جملهء محرابهاى ماوراء النهر برترى داشته . شهر در كنار دشت قرار داشته و بدين‌سبب در اطراف آن دهكده وجود نداشته . و فقط در مغرب آن ، بر اقصى كرانهء دشت قريهء مستحكم آمدز برپا بوده .

( 1 ) - ( در چاپ انگليس 1928 ، ص 117 ( : military station or : a rabat » « Karavon - Saray ) آمده ولى از فحواى كلام در اينجا معنى اولى يعنى « پاسگاه نظامى » در نظر بوده - تحريريه ) ( 2 ) - ظاهرا در اين مورد معنى كلمهء « حصن » همين است - همچنانكه در غالب موارد ديگر نيز در تأليف مقدسى به همين معنى است ( رجوع شود به همان صفحه : « قهندز و حصن » و « حصن و قهندز » ، در ص 291 : « الجامع فى الحصن و القهندز خارج منه » )