تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٦٩

فصل اول در جغرافياى ماوراء النهر

نام باستانى آريائى آمودريا - يعنى كلمهء « وخشو » يا « وكشو » ( «

Vakhschu » , « Wakschu

» ) در نام رود وخش « 1 » ( سرخاب ) محفوظ مانده است و از اينجا چنين نتيجه توان گرفت كه اين رود در دوران باستان سرچشمهء اصلى آمودريا شمرده مىشده . جغرافيون دوران اسلامى جرياب را سرچشمه

در كتاب اى . پ . مينايف تحت عنوان « اطلاعاتى دربارهء سرزمين‌هاى بخش‌هاى علياى آمودريا » ( 1879 ؛ SPB ) تقريبا هيچ مطلبى مربوط به جغرافياى تاريخى دورانى كه از فتوحات اسلام آغاز و به هجوم مغول پايان مىيابد - نمىتوان يافت . كتاب M . J . de . « Das alte Bett des OXus » ، Goeje از لحاظ بررسى جغرافياى تاريخى خوارزم كومك بسيار باارزشى است : ( 1875 ، Leiden ) همچنين رجوع شود به چهار فصل آخر كتاب ( 1905 The Lands of the Eastern Caliphate ( Cambridge » ، G . Le Strange و تقريظ من در ص 102 . و بعد ، ZVORAO , T . XVI - همهء شروحى كه دربارهء ماوراء النهر نوشته شده مربوط به عهد سامانيان است . دربارهء اوضاع جغرافيائى قبل و بعد از اين دوران فقط اطلاعات بريده‌بريده‌اى در دست است . ( تفسير و تعليقات تاريخى و جغرافيائى و . ف . مينورسكى به ترجمهء انگليسى « حدود العالم » كومك بسيار باارزشى مىباشد . - هيئت تحريريه ) . ( 1 ) - بنا به گفتهء بيرونى ( « آثار الباقيه » - چاپ زاخائو - 237 - ترجمهء زاخائو - 225 ) ساكنان محل حتى در قرن يازدهم ميلادى هم روحى را كه حامى آبها - بطور اعم - و آمودريا بالاخص بوده « وخش » مىناميدند . و اكنون نيز كلمهء « وخش » به گفتهء رگل ( و اشاره‌اى در تأليف گيلر : ( 136 - S ، « Geiler « Die Pamir - Gebiete ؛ 333 ، 30 Pet . Mitt ; Bd ) نه تنها در مورد سرخاب ، بلكه به پنج و پاره‌اى ديگر از شاخه‌هاى آمودريا نيز اطلاق مىشود . رجوع شود نيز : 2 . Anm ، 26 . Untersuchun gen , II , S » ، Marquart