تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٦٣
3 - كتاب‌هاى كومكى
تأليفى است بسيار غير انتقادى در تاريخ روسيه - و كمتر از تاريخ « قزل اردو » - در آن سخن رفته .
هيچ كتابى در تاريخ بخش مسلمان‌نشين آسياى ميانه مربوط به دوران پيش از مغول و همچنين هيچ تحقيقى در منابع ( جز پژوهش‌هائى كه بعضى ناشران در مقدمهء چاپ متون منتشره به عمل آورده‌اند ) - كه توقعات علمى كنونى را برآورد تاكنون وجود ندارد و اين وضع بالطبع در تأليفات عمومى مربوط به تاريخ اسلام و حتى در تازه‌ترين كتابى كه در اين باب منتشر شده - يعنى تأليف شادروان استاد آ . موللر - بىتأثير نبوده است « 1 » . مؤلف اخير الذكر با كمال راستكارى و امانت از منابع عربى استفاده كرده ( از منابعى كه اكثرا چاپ و منتشر شده بوده ) ولى از منابع فارسى كمتر اطلاع داشته . آنچه دربارهء رجال بزرگ تاريخ آسياى ميانه ( مثلا محمود غزنوى ) مىگويد غالبا ناقص و يكجانبه است . در شرح تاريخ مغولان خود مؤلف چنان به ضعف استنتاجاتى كه بدون مطالعهء منابع اصلى فارسى به عمل آمده باشد - مذعن و معترف است كه مسؤوليت كامل اين بخش كتاب را از خويشتن سلب مىكند « 2 » .
( 1 ) ، Bd I - II ، « Der Islam im Morgen und Abendland » ، ller ؟ A . Mu ( در مجموعهء اونكن ) 1887 - 1885 ، Berlin ترجمهء روسى اين كتاب ( آ . موللر - « تاريخ اسلام از آغاز تا دوران اخير » - مجلد SPB , I - IV - 1896 - 1895 ) كه تحت نظر ن . آ . مدنيكوف چاپ و منتشر شده متأسفانه به هيچوجه رضايت‌بخش نيست . رجوع شود به ملاحظات من در تأليف « عالم اسلام » ص 82 و بعد . ( 2 ) - 211 . Bd II , S ، « Der Islam » ، Muller