تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١١٦

2 - هجوم مغول

استفاده كرده .

بطورى كه مىدانيم مغولان پيش از چنگيز خان ، داراى خط و كتابت نبوده‌اند و پس از پذيرفتن الفباى اويغورى - پيش از هر كارى - از آن الفبا به منظور تدوين و تنظيم آنچه اصطلاحا « مقررات چنگيز خانى » ناميده مىشود [ ياساى چنگيزى ] ( يعنى رسوم و معتقدات عامهء مغولان كه مورد تصويب وى واقع شده بوده ) استفاده كردند . مراعات مقررات مزبور نه تنها براى ساكنان امپراطورى بلكه براى خود خانان مغول نيز الزامى بوده است . بدين‌طريق « ياساى كبير » « 1 » چنگيز خان پديد آمد .

روى داده بود ( چاپ قزوينى ، I ، 197 ) كوتان را به سخن درآورده ، در جواب مادرش كه تسليم بزرگان فرارى را از پسر مىخواهد ، از قول وى چنين مىگويد : « بغاث الطيور كه از مخالب باز بخار بنى پناهد از صولت او امان مىيابد ، ايشان نيز چون به ما استيمان كرده‌اند و به دامن دولت ما تمسك نموده باز فرستادن ايشان در آذين همت و مروت محظورست و از شيوهء مكرمت و مروت دور » ( نسخهء خطى GPB . IV ، 2 ، 34 ، ورق 86 ) در افسانهء مغولى نيز همين مقايسه و تشبيه ديده مىشود ( افسانهء نهان ، ترجمهء كافاروف ، 43 ) ( چاپ كوزين ، 93 ) و از قول نجات دهندگان چنگيز خان گفته شده : « بغاث [ مرغ بطى الطيرانى ] چون مورد تعقيب باز قرار گيرد الخ » . ( 1 ) - « ياسا » ، « مقررات » ، « قانون » ؛ ابن بطوطه شكل كامل‌تر كلمه را به كار برده ( 40 - III ) و « السياق » ( به زبان مغولى : « دزه ساك » ، « ذره ساق » ) آورده . اصطلاح ديگر در تأليف وصاف ( نسخهء خطى V , GPB ، 3 ، 24 - ورق 390 :