تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٨

2 - هجوم مغول

گرد آمده است « 1 » . يادداشت‌هاى سفر چان چون زاهد دائوسى [ دائوس يكى از مذاهب چين است كه در زمان سلالهء خان شرقى پديد آمده اكنون پيروان زيادى ندارد - مترجم ] كه به زبان روسى هم ترجمه شده « 2 » ، از ديگر سفرنامه‌ها بيشتر شايستهء توجه مىباشد . چينيان نيز مانند مسلمانان مناظر تالانها و كشتارهاى بىرحمانهء مغولان را به رنگهاى زننده رسم كرده و نموده‌اند . ولى در حالى كه تعصب مذهبى مسلمانان - به استثناى موارد نادر - مانع از مشاهدهء برخى صفات مميزهء صحرانشينان و پاره‌اى موارد برترى ايشان بر مردم اسكان يافتهء آسياى ميانه مىشده - نظرهاى چينيان دربارهء مغولان بىغرضانه‌تر بوده .

چينيان به رغم احترامى كه براى فرهنگ باستانى خويش ملحوظ مىداشتند - مع هذا بارها غالبا فريفتهء سادگى رسوم و اخلاق صحرانشينان شده و در اين موارد مطالبى كه دربارهء مغولان نوشته‌اند اظهار عقيدهء نويسندگان كلاسيك را دربارهء اسكيت‌ها و ژرمن‌ها به يادمان مىآورد :

« در ميان ايشان آثار رسوم و اخلاق دوران متقدم باستانى باقى مانده . . .

خردمندان قدسى مآب نمىتوانستند تعليمات كتبى را به ايشان منتقل كنند و قرن‌هاست كه ايشان در عالم بىقيدى زندگى مىكنند و از حيات خويشتن رضايت دارند » « 3 » . من - هون نه تنها از خلال رسوم و اخلاق وحشيان مغول « صفا و پاكى عهد باستان » را مىبيند بلكه دريغ مىخورد كه چرا آن سادگى بدوى را جلال ظاهرى فرهنگ چينى نابود مىكند . وى مىگويد :

چقدر جاى افسوس است كه آموزگاران و مربيان ايشان كارمندان

( 1 ) - Mediaeval Researches from Eastern Asiatic » . E . Bretschneider ( چاپ تازه 1910 ) 1888 ، Vol . I . London ، . . . « Sources ( 2 ) - « سى يوتسزى » يا « شرح سفر به مغرب » [ مطران پالادى از چينى ترجمه كرده و حواشى بدان نوشته ] - Ttch RDM ' T . VI , Spb ، 1866 ( 3 ) - چان - چون ، ترجمهء كافاراف - 289 .