أنوار العرفان — الصفحة ٣٣٠

نور اوّل در بيان موت ارادى و موت طبيعى ، و ناچار بودن از آن

مىنمايد . و ثمره « الدنيا مزرعة الآخرة » « 1 » و أَنْ « 2 » لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى « 3 » را معاينه مىبيند يا آن‌كه مقامات دركات جهل و مقامات طبيعت و شيطنت و حيوانيت را ، كه در دار دنيا سير نموده و گرفتار مانده بود ، معاينه مىنگرد و سلاسل عوايق و علايق را بر گردن و پاى خود ملاحظه مىكند ، و معناى آيهء ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ « 4 » را مىفهمد و مفاد آيهء الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً « 5 » را به ديدهء شهود مشاهده مىنمايد و آتش ظلمى كه در دنيا براى سوختن وجود مظلومان بينوا برافروخته بود ، راجع به سوى خود مىبيند و نيش اذيتى كه به دل‌هاى ريش دردمندان فرو برده ، مار و عقرب خويش مىنگرد و آتش حسرت و ندامت در كانون سينهء او مشتعل شده ، سراپاى وجود او را مىسوزد ، كه نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ . « 6 » اعاذنا اللّه من شرور أنفسنا و من سيّئات اعمالنا .

پس بعد از رسيدن هر نفس به كمال لايقهء به او و فعليت تمام استعدادات كامنهء در حاق ذات او ، لا بد است از موت طبيعى كه إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ . « 7 »

اينكه گفتيم ، سرّ نفس الأمرى و واقعى موت است كه انسان را از آن ناچار است . و سبب ظاهرى تركيب بدن عنصرى است از چهار چيز ضد . و لا محاله كيفيت يكى از عناصر بالأخره غلبه نموده ، مزاج را از اعتدال منحرف سازد ، به مرور ضعف بر قواى « 8 »

( 1 ) . تحف العقول ، ص 51 : « . . . بحقّ أقول لكم : إنّ الدنيا خلقت مزرعة تزرع فيها العباد الحلوّ و المرّ ، و الشرّ و الخير ؛ و الخير له منغبة نافعة يوم الحساب ، و الشرّ له غناء و شقاء يوم الحصاد . . . » . همچنين ر . ك : مجموعهء ورّام ، ج 1 ، ص 92 ؛ و ارشاد القلوب ، ص 89 . ( 2 ) . الف و ب : ندارد . ( 3 ) . نجم ( 53 ) آيهء 39 . ( 4 ) . حاقة ( 69 ) آيهء 32 . ( 5 ) . نساء ( 4 ) آيهء 10 . ( 6 ) . همزة ( 104 ) آيات 6 و 7 . ( 7 ) . زمر ( 39 ) آيهء 30 . ( 8 ) . الف و ب : قوى .