أنوار العرفان — الصفحة ٢٥٤

نور بيست [ و ] « 3 » سيم در بيان قوهء علميه و عمليه ، و استعداد نفس ناطقه صفات كمال و نقص را

كَمِشْكاةٍ و زُجاجَةٍ و مِصْباحٌ و نُورُ ، كنايه از جسم كل و نفس و كل و عقل كل و ذات واجب الوجود است . و شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ عالم اسماء و صفات است ، كه به واسطهء آن‌كه از عالم لا مكان است ، متصف به شرقى و غربى نشود .

و الحاصل ، استعداد كمال در نفوس ناطقهء انسانيه ، اظهر من الشمس و ابين من الامس است . و بعد از تحصيل نظريات ، صور تمام عوالم به قدر طاقت بشريت بر لوح خاطر انسانى منتقش شود . و به واسطهء آن عالم صغيرى باشد كه تمام عالم كبير بصورها در او جمع گردد . و اين مقام علم اليقين است . اين است خلاصهء قوهء نظريه و علميه .

اما قوهء عمليه آن است كه عمل كند انسان در حركات جزئيه به قانون حكمت ، كه منطبق [ باشد ] « 1 » با قواعد كليهء عقليه ؛ مثلا هرگاه عقل نظرى حكم كند كه [ هر ] « 2 » شىء حسن را بايد معمول دارى ، و بعد از آن باز حكم كرد كه صدق از محسّنات است ، پس از آن ، عقل عملى گويد كه اين صدق خاص ، مستحسن است ، پس بايد صداقت نمايم و به حكم قاعدهء كليه عمل كنم .

و حاصل حكمت عملى آن است كه افعال جزئيهء شخصى ، به وضعى باشد كه منشأ نظم معاش و معاد او باشد . و ناچار است اين كس را از متابعت كمّلين ، و حركت كردن بر منهج مستقيم ، كه لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ « 3 » و قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ . « 4 »

و مقامات سالكين را چهار مرحله است : تجليه و تخليه و تحليه و فنا .

اوّل اشاره به تهذيب ظاهر است به استعمال قوانين و آداب شرعيه ، و متابعت

تسمّى عقلا بالفعل ؛ و الّذي يخرج من الملكة إلى الفعل التامّ ، و من الهيولاني أيضا إلى الملكة ، فهو العقل الفعّال ، و هو النار . » ( 1 ) . ب : ندارد . ( 2 ) . ب : ندارد . ( 3 ) . احزاب ( 33 ) آيهء 21 . ( 4 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 31 .