أنوار العرفان — الصفحة ١٣١
نور سيم در بيان آن‌كه فاعل به چه معنا بر خداى تعالى اطلاق مىشود
از ما سواى « 1 » او تعالى ؛ چنان‌چه قاطبهء حكما گفته‌اند : « لا مؤثّر في الوجود إلّا اللّه » . پس موحد يكى ببيند و يكى داند و با يكى گويد و از يكى شنود . « 2 » و در آن مقام ، اسناد فعل به غير حق دادن شرك است . و - ان شاء اللّه تعالى - اتحاد صفات با ذات ، به تقريب ديگر در مبحث آتيه ذكر خواهد شد .
نور سيم در بيان آن‌كه فاعل به چه معنا بر خداى تعالى اطلاق مىشود
نور سيم در بيان آن‌كه فاعل به چه معنا بر خداى تعالى اطلاق مىشود
بدان كه اطلاق فاعل بر ذات مقدس بارى تعالى به چهار معنا نموده‌اند :
اوّل به اصطلاح صوفيه ، كه حق تعالى را فاعل بالتجلى گويند . و معناى فاعل بالتجلى ، آن است كه فاعل قبل از ايجاد معلولات ، در مقام ذات ، علم به مفعولات خود داشته باشد و آن علم ، عين ذات او باشد . و از علمى كه عين ذات فاعل است ، ظهور كند مفعولات متكثره . و آن مفعولات ، وجوهات و ظهورات و آيات ذات فاعل باشند و ذات فاعل در مرتبهء ذات ، داراى مراتب كثرات معلولات خود باشد به نحو اعلى و اشرف .
دويم « 3 » فاعل بالرضا . و آن ، آن است كه قبل از ايجاد اشيا ، علم دارد به معلولات ، نه به عين ذات خود ، بلكه به صورى كه آن صور قائمند به ذات خود ، نه به ذات فاعل ؛ چنان‌چه اشراقيين در علم خداى تعالى قائلند و آن صور را مثل افلاطونيه گويند . و فاعليت به اين معنا مصطلح اشراقيين است .
سيم فاعل بالعنايه . و آن ، آن است كه قبل از ايجاد اشيا ، علم دارد به معلولات خود ، به صورى كه قائمند به ذات فاعل به قيام عروض . و اين مذاق مشايين است .
چهارم فاعل بالقصد . و آن ، آن است كه فاعل سواى علم به معلولات خود ، غرضى
( 1 ) . الف : سوى . ( 2 ) . اوصاف الاشراف ، 87 و 88 . ( 3 ) . الف : دوم .