تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٦٧

در بيان صوم

خواند آن خواننده چون در دعوتم * پس اجابت ميكنند از طاعتم

بايد ايمان آورند ايشان به من * بر صلاح آيند شايد بىسخن

در شبان روزه نزد اعتدال * رفت با نسوانتان باشد حلال

بر شما ايشان لباسند و اساس * هم شما هستيد ايشان را لباس

حق همى دانست باشند اين رمه * بر نفوس خويشتن خائن همه

يعنى آن شبهاى صوم اندر نهفت * بى ز فرمان با زنان گشتند جفت

نسخ كرد آن حكم پس رب الفرج * تا نباشد بر شما عسر و حرج

توبه پذيرفت از شما و كرد عفو * نك حلالست آنچه عصيان بود سهو

هم بجوئيد آنچه از وجه سداد * شد نوشته فرض يعنى بر عباد

هم خوريد و هم بياشاميد شاد * تا بياض آيد هويدا از سواد

وان طلوع فجر و صبح صادقست * روزه تا شب مر شما را لايق است

در مساجد جمله سازيد اعتكاف * دور گرديد از نكاح و از خلاف

آن حدود حق بود اندر نمود * نيست حد كس تجاوز زان حدود

حق بيان اينسان كند آيات خويش * تا بپرهيزيد اهل دين و كيش

بود اين تفسير نزد اهل هوش * نك پى تأويل آيت دار گوش

هست شهر صوم وقت احتراق * نفس را بر نور حق بالاتفاق

چيست قرآن علم اجمالى كه آن * گشت بالعقل او مسمى در بيان

عقل يعنى عقل قرآنى باصل * كوست موصل بر مقام جمع وصل

هادى مردم بسوى وحدتست * باعتبار جمع و اينش نسبت است

علم تفصيلى است بىشك بيّنات * عقل فرقانيش خوانيم از جهات

وانكه حاضر شد در اينوقت و رسيد * بر شهود ذات نزد عقل و ديد

پس كند امساك او بر مستمر * از وجود غير حق بر جهر و سر

وانكه قلب او مريض است و عليل * در حجاب نفس محجوب و ذليل

هست او ممنوع بىشك زين شهود * تا در ايام دگر يابد وفود

وان مسافر آنكه در ره سالك است * دور ازان ديدار و حظش اندك است

رتبها دارد سواى آن وصال * وان شهود ذاتى و وجه جلال

هست از جمع شهود او بى خبر * تا شود و اصل پس از رنج سفر

يسر باشد واصلان را بر مقام * عسر شد آن بهر نفس ناتمام

اصل صوم آن بود ليك او را اساس * ضبط اعضا و خيالست و حواس

هست امساك جوارح بر دوام * از مخالف نزد اهل اللَّه صيام

چشم نگشايد فقير از حسن حال * جز به آيات ظهور ذو الجلال

مىنبيند هيچ غير از روى دوست * او ز آيتها كه هم مرآت اوست

نشنود جز صوت جانان گوش او * وصف او گويد لب خاموش او

با كسى جز حق نگويد يك سخن * از بد و خوب كسان بندد دهن

ياد كس نبود كه گويد حرف او * وقت خود يك دم نمايد صرف او

دست نالايد به چيزى ناروا * از كف اندازد لواى ماسواى

برنخيزد تا مباد از جاى خويش * يك قدم ناحق گذارد پاى خويش

پوست از تن بر كند هنگامه را * گر بفخر است آن نه تنها جامه را

بىتأمل گر بجنبد يك رگش * نه رگست آن سازد افسار سگش

شحم و لحمش ز آتش خوف و ندم * آب گردد نى تهى تنها شكم

هيچ بويى نايد او را بر مشام * جز ز جانان بوى زلف مشكفام

بويش آمد بر مشام جان من * هم چنان كآمد بر احمد از قرن

آمد از دل بوى زلف دلبرم * بى جهت نبود كه ميگردد سرم

شد پريشان مو بمو گفتار من * خورد بر هم دفتر و طومار من

اى حريفان فكر زنجيرى كنيد * ميشوم ديوانه تدبيرى كنيد

عقل و جانم بسته شد بر موى او * ميكشند از هر رهم بر كوى او

نك دگرگونست حالم اى غلام * وقت ديگر گويمت شرح صيام

وقت ديگر را بپرس از من كى است * آنكه دل دنبال گيسويش نى است

اين چنين وقتى نباشد بهر من * شاه من دايم بود در شهر من

لا جرم سرگرم آن شاهم همى * سالها روزيست از ما هم همى

ماه روزه آمد و وقت حضور * رفت دل در محفل اللَّه نور

گر گذارد زلف مشكينش پگاه * خيط ابيض را شناسم از سياه

خيط ابيض صبح وصل عاشق است * تا شب اندر بحر حق مستغرقست

هيچ نايد باورم كاندر وصال * عاشقى دارد خبر از ماه و سال

جز كه روز وصل او آيد بسر * باز داند شام هجران از سحر

گر چه آن هم بر صفى بس مشكل است * شب چو شد عاشق گرفتار دل است

تا سحر غلطد به خاك و خون همى * كى شود فارغ ز درد و غم دمى

تا بود در آتش و سوز وى است * كى شناسد اين شب آن روز ويست

بشنو از افطار عاشق اى همام * تا خورى گر عاشقى خون صبح و شام

حال عاشق چيست وقت انقطاع * از وصال يار و هنگام وداع

او زند در دامن معشوق چنگ * وان كشد دامن كه نوبت گشت تنگ

گر چه خون ميريزد از چشم ترت * رو كه آيم ساعت ديگر برت

بنگر آن ساعت كه دور از دلبر است * حالت عاشق چسان در محضر است

نيست فكرى جز كه آيد دلبرش * انتظار صبح باشد يكسرش

از خدا خواهد همى با درد و تب * كه نگردد روز او آخر بشب

مرتضى زان گفت دارم استوار * صوم تابستان ز دنيا و اختيار

شام عاشق وقت درد و ماتم است * خون دل افطار و قوت او غم است

اين چنين صائم كجا دارد حواس * تا بداند كه نساءستش لباس

او همى خواهد فروزد آتشى * خويش را سوزد در او با تابشى

كاش بودت بر سر اندك شور عشق * تا به گفتن داريم معذور عشق

نيك دانى علت ديوانگى * تا چه با ما كرده يار خانگى

ميهمان زا و جان و دل زو خانه زاو * زلف زاو زنجير زاو ديوانه زاو

كيست عاشق تا كه نالد از فراق * گويد او كن ناله تا يوم الطلاق

ناله خواهم من ننالد گر كه چنگ * آرم اندر ناله و غم چوب و سنگ

هوش بخشم استن حنانه را * تا بنالد فرقت جانانه را

تو كم از چوبى مباش ار آدمى * در سراى علم اللَّه محرمى

محرم او چون كه جز آدم نبود * عرض عشق خويش بر آدم نمود

آدم اندر عشق او محكم پى است * هر كه او را نيست عشق آدم نى است

قالب آدم طلسم گنج اوست * تن كند ويران بحفظ گنج دوست

گنج در ويرانها مدغم كنند * تا نهان از چشم نامحرم كنند

بگذرد نامحرم از ويرانه زود * غافل از گنجى كه در ويرانه بود

گفت ابليس اين طلسم خاكى است * سجده بر خاكى ز بىادراكى است

او ز گنج معرفت بيگانه بود * ديده‌اش بر خاك و بر ويرانه بود

هستى آورد و ز هستى دور ماند * غافل از آن وحدت مشهور ماند

هست وحدت لازم ذات وجود * هستى ديگر سرابست و نمود

بر سرابى شد گذشت از بحر ذات * بر گمانش قلزمست آن يا فرات

نيست هستى در حقيقت جز يكى * گر تو هستى را دو بينى مشركى

حق بهستى واحد است و قائم است * هستى ديگر چو نوم نائم است

چون شود بيدار ازان خواب گران * زانچه ديده نيست چيزى در ميان

بگذر از اين جان ز حق دريوزه كن * اى صفى الحق بيان روزه كن

حق دهد هم جان و هم نان اى فقير * رو بوى كن جز ز وى چيزى مگير

دست صائم جز بوى نبود دراز * دل بپردازد ز غير اندر نياز