تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٤٧٦

[ سوره الأنبياء ( 21 ) : آيات 87 تا 88 ]

مال و ملكش بود بيش از حصر و حد * همغلام و اسب و استر بيعدد

بود مشغول عبادت صبح و شام * دل نبودش جز به مهر حق مدام

روزى آمد جبرئيل از حق بر او * داد پيغام از حق او را روبرو

گفت بودى عمرى اندر عيش و ناز * آن سر آمد وقت اندوهست باز

نعمتت گردد مبدل بر نقم * صحّتت بر رنج و هم شادى به غم

فقر و نادارى رسد بعد از غنا * مىشوى بر ضعف و خارى مبتلا

گفت دادم دل بر اين جمله يقين * گر رضاى دوست باشد اين چنين

كى توانيم از رضاى او گذشت * باغ ما چو از باد مهرش تازه گشت

پس براق عشق آمد شد سوار * سوى معراج فنا هم رهسپار

نوح سان بنشست در فلك رضا * داد دل يك جا به طوفان قضا

بر بلاى دوست بود او منتظر * تا كه فرمان كى بجهر آيد ز سر

بود روزى در عبادتخانه او * كامد از ره پيك عشق از چارسو

كه تلف شد گله و خيل ور مه * رفت بر سيل حوادث آن همه

كشتها و باغها را زد سموم * كرد ويران هر چه بود از مرز و بوم

پس خبر آمد كه افتاد از مقام * سقف مر بر فرق فرزندان تمام

بود مشغول او بذكر ذو الجلال * مىنماند از آن خبرها ز اشتغال

فوت فرزندان دل آوردش به درد * پس به سجده اوفتاد و شكر كرد

بانگ بر زد غيرت عشق غيور * كاين زمان دل را نگهدارى صبور

در حضورش كن نگهدارى دل * يارت آيد تا كه بر يارى دل

دادهء حق بود اينها بىسخن * باز چون خواهد ز جان تسليم كن

كى تو را جان بود يا چيز دگر * يا كه هيچت از وجود خود خبر

او تو را جان داد و عقل و علم و ديد * هم ز نعمتها كه پى در پى رسيد

آنچه خود داد ار كه هم بگرفت باز * منّت از وى دار و با محنت بساز

در ره اينها امتحان عاشق است * تا كه بر زخم ارادت لايق است

باز آمد امتحان بيمار شد * مدت رنج و مرض بسيار شد

هيچ عضوى سالم از وى بر نماند * جز زبان و دل كه حق زان مىبخواند

زخم گشت اعضاى او سر تا بپاى * در كناسه مر ورا دادند جاى

رحمه بد مشغول خدمتكاريش * مىنمود اندر مرض غمخواريش

هفت سال اين گونه بود احوال او * كس نپرسيدى ز نفرت حال او

گفت رحمه چون نخواهى از خدا * تا تو را بدهد ز علتها شفا

گفت از اين كو مرا هشتاد سال * داد نعمت سخت دارم انفعال

كه ز رنج كم ز وى خواهم شفا * ياد نارم آن همه عيش و نوا

بحر رحمت زين بيان آمد به جوش * او زبانست ار شود عاشق خموش

هر صباحى از غم و بيماريش * باز پرسيد از پى دلداريش

كه بود چون حالت اى بيمار من * عافيت جويى تو يا ديدار من

گفتى آن را هم تو دانى اى خدا * گر چنينم يا چنان در مدعا

بر نيايد كار بر دعوى من * كار باشد بر قبول ذو المنن

بود صبحى منتظر در سر و هوش * آن خطاب حق ورا نامد به گوش

آن زمان لب بر شكايت باز كرد * ربّ انّى مسّنى آغاز كرد

پس نموديم آن دعايش مستجاب * هم مبدل بر شفا رنج و عذاب

رنج او برداشتيم از فضل ما * باز داديمش ز علتها شفا

هم دو چندان زانچه بودش بيشتر * ز اهل و اولاد و منال و گنج و زر

تحقيق

تا به اينجا بود تفسير كلام * نك بتحقيق آمديم اندر مقام

گوش دل بگشا بتحقيق صفى * آشنايى گر باسرار خفى

وقت موج بحر ما شد هوشدار * بر گهرهاى معانى گوشدار

نيست تفسير هر كه گويد اى گداى * كرده اين تفسير را صوفى براى

بلكه تحقيق است وز اسرار وجود * گر نفهمى تو گناه از ما نبود

كرد حق احضار چون ايوب را * در مقام قرب و اوج اعتلا

كان بود معراج مردان و ملوك * كه بره كردند مردانه سلوك

جان و دل پرداخت از كثرت تمام * وز خيال جسم و جان و ننگ و نام

كرد دل خالى زياد غير دوست * رفت بيرون از جهات مغز و پوست

ريخت از خود هر چه او را قيد بود * زانكه خود در دام عشق او صيد بود

عيش و صحت خانه و فرزند و مال * اشتر حق را بپايد چون عقال

وقت مستى كرد آن را تار و مار * پس به معراج فنا شد رهسپار

ماند غافل هم ز جان و هم ز تن * وين بود در راه عشق اول سنن

تن چو از تعمير آن كردى بدور * مىشود رنجور و فاسد زان قصور

سوى كثرت چون ز وحدت گشت باز * ديد بر جا نيست هيچ از برگ و ساز

رفته بر باد آن همه آثارها * مىنماند خشتى از ديوارها

گشته آن بنيادها يك جا خراب * يافته اوضاع گيتى انقلاب

آنچه قابل بر فنا بوده است آن * گشته فانى نيست هيچ از وى نشان

ليك آن كو گنج وحدت با وى است * در غم فقدان دينارى كى است

آمد او با گنج وحدت ز آسمان * هر چه خواهد هست با وى در زمان

در سرا باريد سه روزش طلا * اين بود بعد از فنا سرّ بقا

گشت بر وى باز ابواب عطا * از نشان رحمة من عندنا

تا كه پندى باشد اين بر عابدين * صبر در محنت كنند اهل يقين

[ سوره الأنبياء ( 21 ) : آيات 85 تا 86 ]

وَ إِسْماعِيلَ وَ إِدْرِيسَ وَ ذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ ( 85 ) وَ أَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ ( 86 )

و اسمعيل و ادريس و ذا الكفل همه بودند از صبركنندگان ( 85 )

و در آورديم ايشان را در رحمت خود بدرستى كه ايشان بودند از شايستگان ( 86 )

ياد اسمعيل كن و ادريس راد * هم دگر ذى الكفل را آور به ياد

هر يك از اين سه بدند از صابرين * ثابت اندر راه ايمان و يقين

اندر آورديم زان صبر و سكون * جمله را در رحمت از حد فزون

بوده‌اند آن جمله بس شايسته كار * وز گروه صالحين اندر شمار

[ سوره الأنبياء ( 21 ) : آيات 87 تا 88 ]

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ ( 87 ) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ ( 88 )

و صاحب ماهى را چون رفت خشمناك پس گمان كرد هرگز تنگ نخواهيم گرفت بر او پس ندا كرد در تاريكيها كه نيست خدايى مگر تو