تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٤٦

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 114 تا 117 ]

اينكه داخل شوند در آن مگر بيم دارندگان مر ايشان راست در دنيا خوارى و ايشانراست در آخرت عذاب بزرگ ( 114 )

و مر خدايراست مشرق و مغرب پس هر جا كه رو آوريد پس آنجاست ذات خدا بدرستى كه خدا وسعت دهندهء داناست ( 115 )

و گفتند فرا گرفته خدا فرزندى را منزه است بلكه مر او راست هر چه در آسمانها و در زمين است همه مر او را فرمان بردارند ( 116 )

پديد آرنده آسمانها و زمين است و چون اراده كند امرى را پس جز اين نيست كه ميگويد مر آن را باش پس مىباشد ( 117 )

كيست ظالمتر ازان كز گمرهى * از مساجد كرد منع وز ابلهى

تا در آنها ذكر نام حق شود * باعث آرايش و رونق شود

هيچ ناكوشيده بر ترتيب آن * مينمايد سعى در تخريب آن

بهر ايشان نيست تا داخل شوند * جز بخوفى كاندران شاغل شوند

بهر ايشانست خزى دنيوى * هم عذاب دردناك اخروى

آن مساجد قلب‌هاى ذاكر است * و اندر آنها اسم اعظم حاضر است

سجدهء حق را مواضع شد قلوب * ز اختصاص نام علّام الغيوب

جز بقلب ساجد اندر واردات * كى تجلى كرد ذات ذو صفات

ز اقتضاى اسم اعظم كوست خاص * دارد آن بر قلب عارف اختصاص

شرح آن سازم بيان در موقعش * اينقدر كافى است چون بد موضعش

ظالم آن كو سعى در تكدير قلب * مينمايد غافل از تأثير قلب

از تعصبهاى خام بارده * وز تعينهاى زشت وارده

و آنچه گردد كار دل زان هرج و مرج * دخل فكر اندك شود بسيار خرج

خرج افزون مرد را مفلس كند * واى تبديلى كه زر را مس كند

قلب گردد تيره و جان بىفتوح * نفس مستولى شود بر عقل روح

مسجد مخروبه را از نو بساز * تا كه گردد موضع ذكر و نماز

وهم از اين سجده‌گاه آگاه نيست * اندر آن جز خائفين را راه نيست

گر تو را دل بر توجه راغب است * مر خدا را مشرقست و مغربست

مشرقش شد عالم نور و ظهور * وان بود جنب نصارى در حضور

قبلهء ايشان كه سوى خالق است * بالحقيقه باطن آن مشرق است

مغربش كون خفاء و ظلمت است * وان يقين جنب يهود از حكمت است

قبلهء ايشان بتحقيق و نشان * ظاهر آن باشد ارادى عيان

از تولّوا اينما آن آگه است * كه بهر سو رو كند وجه اللَّه است

قبله‌اش نى ظاهر و نى باطن است * بلكه ذات بيحدود از ممكن است

حد او نبود ظهور و نه بطون * مطلق است از كيف و كم و چند و چون

چون توجه قطع گردد از جهات * مينمايد از جهاتت وجه ذات

وجههء قلب موحّد با حق است * كز جهت‌ها ذات پاكش مطلق است

تا نپندارى كه هر سو رو كنى * از جهت نگذشته رو با او كنى

هر جهت هم گر چه آثار ويست * پرتوى از نور رخسار ويست

ليك تا نگذشته‌اى ز آثار تو * وجه او بينى كجا ز انوار تو

آنكه در آثار بيند وجه ذات * رفته بيرون از حدود و از جهات

ثم وجه اللَّه يعنى وجه ذات * كه تجلى كرده بر كل صفات

مشرق او هست هستيها همه * مغربش هم صورت اشياء همه

اين هياكل پردهء آن طلعت است * در پس آن آفتاب وحدتست

پردهء او غير نورش هيچ نيست * بر موحّد جز ظهورش هيچ نيست

گفت حيدر بر كميل با كمال * الحقيقه كشف سبحات الجلال

پردهء خورشيد باشد نور او * پرده كو بر طلعت مشهور او

رو فنا جو روى دل كن سوى او * كه نبيند غير او كس روى او

نشئه در باده است ليكن مى پرست * تا ننوشد باده كى گرديد مست

پس فنا شو تا در او باقى شوى * مست و مخمور از رخ ساقى شوى

بر دماغم باز آمد بوى وى * بى ز مى شد روى جانم سوى وى

مى چه باشد كه به من مستى دهد * مست اويم كه بمى هستى دهد

دل به جوش آمد چه باشد جوش خم * جوش خم در جوش دل گرديد گم

گوش جان پر شد ز بانگ وحدتش * جزو جزوم گشت محو طلعتش

آيد از هر ذرّهء آواز او * ذره چبود كو جز او دمساز او

موسى و طور و تجلى يك شدند * بر ظهور وحدتش مندك شدند

نغمه‌هاى مطرب شيرين نفس * جمله از انى انا اللَّه است و بس

اين منم يا بى من او اندر من است * نى غلط من با تنم او بىتن است

يا كه تن شد جان و جان جانان همه * يا بود حرف اين تن و اين جان همه

حرف را بگذار باقى جمله اوست * ساغر و مى مست و ساقى جمله اوست

حرف هم نبود ز غيرى از ويست * خود نوا و خود نوايى خود نى است

بشنو از نى بند بند آواى او * بى ز سمع خود حكايتهاى او

من شنيدم در حكايت خانه‌اى * يك شب از گيسوى او افسانه‌اى

همچنين دنبال آن افسانه‌ام * خود حكايت خود حكايت خانه‌ام

زان حكايات ار دلى آگه بود * شمهء فثمّ وجه اللَّه بود

اوست واسع يعنى از هر سو كه رو * بردى آرى نيست چيزى غير او

هم عليم است اعنى اندر ذات خود * مطلق است از كل معلومات خود

عين علم و عين معلوم است ليك * علم اللَّه نيست با شيئى شريك

نيست چيزى غير او ليك ار يكى * گيرى از معلوم چيزى مشركى

يعنى ار چيزى ز موجودات او * با وى آرى مشركى بر ذات او

حق گرفته گفته‌اند ايشان ولد * زين منزّه باشد آن ذات الاحد

بلكه هست او را هر آنچه باليقين * باشد اندر آسمانها و زمين

جمله او را بنده و فرمان برند * پيش فرمانش مطيع و مضطرند

حق منزه باشد از آنكه جز او * هستيى باشد بتحقيق اى عمو

تا چه جايى كه مجالش با كسى * باشد و گيرد ولد يا مونسى

از وجودش جمله موجودات او * گشته موجود از ظهور ذات او