تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٣٦٥

[ سوره يوسف ( 12 ) : آيات 56 تا 57 ]

بس تعجب كرد ريان زين كلام * گفت اينست آنچه ديدم در منام

اكثرى زان رفته بود از ياد من * يادم آمد چون كه گفتى در زمن

خواب او را چون كه خود تقرير كرد * پس چنان كه گفته شد تعبير كرد

گفت شه تدبير آن را بيخلل * چيست رأيت تا كنم بر وى عمل

گفت گو تا هر چه گندم يا جو است * جمع سازند ار كه كهنه يا نواست

وانچه در انبار خوددارى تمام * كن زراعت تا فزون گردد طعام

شد چو وقت بدرويدن بارها * گو نهند از خوشه در انبارها

تا كه ايمن باشد از كرم و گزند * دانه‌ها در وقت گيرند و پژند

چارپايان هم خورند آن ساقه‌ها * تا نميرند آن زمان از فاقه‌ها

آنچه حاصل گردد اندر هفت سال * خمس آن را قوت كن بىاحتمال

ما بقى را كن ذخيره بهر بعد * چون كه آيد نحسها از بعد سعد

چون كه گردد منقضى اين هفت سال * هفت سال قحط آيد بىسؤال

آن زمان تو فارغى از رنجها * بر نهى از زر و گوهر گنجها

سويت از هر شهر و ملك آرند رو * جاى گندم گوهر است از چار سو

بر مراد خود فروشى گندمت * خمر دولتها كند جوش از خمت

آن چنان كه هيچ شاهى مثل آن * نه شنيده نه بديده بر عيان

گفت اى يوسف تو امروزى يقين * نزد ما با آبروى و بس امين

آنچه دارى آرزو از مال و جاه * گو به من كارم بجا بىاشتباه

[ سوره يوسف ( 12 ) : آيه 55 ]

قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ ( 55 )

گفت بگردان مرا بر خزانهاى زمين كه من نگاه‌دارندهء دانايانم ( 55 )

گفت گردان بر خزائن واليم * گر شناسى در امانت عاليم

تا كه آن صرف زراعتها كنم * من حفيظم صرف آن بر جا كنم

آگهم ضايع نگردانم همى * زانچه بر من واگذارى در همى

يا كه دانم حكمها را در مقام * يا شناسم هر زبان و هر كلام

در تفاسير است مذكور اينكه شاه * از مرصّع كرد او را تاج و گاه

بر سپرد او را كليد مخزنش * ساخت مختار او بملك و مسكنش

وان عزيز از كار شه معزول گشت * اندكى بگذشت كو خود در گذشت

يوسف اندر مصر از فضل و هنر * گشت بعد از چند ماهى تا جور

مر ملك هر دم بقدرش ميفزود * تا كه ز او اقرب كسى بر شه نبود

عقل و فضل افزون چو ديد از چهر او * ميفزودش هر زمانى مهر او

چون ز دنيا شد عزيز مهر زاد * شه زليخا را بيوسف خواند و داد

چون كه خلوت كرد و او را برگرفت * بكرديدش ز او بپرسيد از شگفت

گفت عنين بود و بيمردى عزيز * زان بماندم بكر و بس پاكيزه نيز

شد زليخا را ز يوسف دو پسر * وان بد افرائيم و بوشا از خبر

گفت يوسف بهتر است اين يا خود آن * كه تو ميخواندى برانم از زيان

گفت اى يوسف ملامت خود تو باز * مىمكن بر من كه دانايى ز راز

من جوان بودم بنيكويى قرين * هم نديدم چون تو يارى دلنشين

عشق تو بگرفت جا بر جان من * زد بهم انديشه و اركان من

مبتلا گشتم بدردى كانچنان * مىنگردد مبتلا كس در جهان

حاصل آنكه گشت يوسف كامكار * بر زمين مصر هم فرمان گزار

[ سوره يوسف ( 12 ) : آيات 56 تا 57 ]

وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ( 56 ) وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ ( 57 )

و همچنين تمكن داديم مر يوسف را در زمين كه منزل گزيند از آن هر جا كه خواهد ميرسانيم برحمت خود هر كه را خواهيم و ضايع نسازيم مزد نيكوكاران ( 56 )

را و هر آينه مزد آخرت بهتر است از براى آنان كه گرويدند و بودند كه پرهيزكارى ميكردند ( 57 )

گفت زانرو هم چنان داديم جاى * ما بارض او را و شد فرمانرواى

ساختى جا هر كجا ميخواست او * قلعه‌ها و خانها آراست او

هم رسانيم آنكه را خواهيم ما * رحمت خود از نصيب من يشاء

ضايع و باطل نگردانيم هيچ * اجر نيكوكارگان را در بسيج

اجر عقبى نزد ما نيكوتر است * آنكه را مؤمن بدارد ديگر است

مىبوند ايشان ازان پرهيزگار * از فواحش وز قبايح بر كنار

يوسف از احسان و از تقوى ز چاه * يافت رفعت شد بمصر او پادشاه

ذكر تقوايش شنيدى چون تمام * ذكر احسانش شنو بر خاص و عام

چون كه سال قحط از پى در رسيد * كرد آن كز غير او كس مينديد

گشت قحطى در تمام مصر و شام * شد خلايق جمله محتاج طعام

سال اول مصريان از نقد خويش * غلبه بخريدند ز او كم يا كه بيش

سال دويم از طلا و آلاتشان * وز نفايس آنچه بد ز اوقاتشان

سال سيم از غلام و از كنيز * سال چارم از مواشى وز جهيز

سال پنجم از ضياع و از عقار * در شش از فرزندشان بىاختيار

سال هفتم جمله خط بندگى * مر بوى دادند اندر زندگى

پيش ريان جمله را تعداد كرد * در زمان آن جمله را آزاد كرد

هر چه را بگرفته بود از جزو و كل * رد بايشان كرد محبوب رسل

چون ملك ديد اينچنين احسان ازو * گفت در دم لا إله غيره

مر ستايش كردگارى را سزاست * كاينچنين آدم ز خاكى كرد راست

وصف نيكو اينچنين است اى فقير * بت‌پرست از وى شود ايمان‌پذير

مظهر حسن خدا اين آدم است * صورت و سيرت ز حسنش با هم است

بر نيايد كار از دعوى دو جو * مرد بر معنى بود جانش گرو

گر ندارى معنيى نى آدمى * نقش حمامى بهيكل رستمى

رستم گرمابه گر زو سبلت است * كى ز گرز و سبلتش جوزى شكست

تا چه جاى آنكه ز او افراسياب * زهره‌اش گردد بگاه حمله آب

وصف مردان گر ندارى اى فقير * دم مزن از فقر رو كنجى بمير

گر نمايى اندكى در خود نظر * واشناسى نيك و بد را سر بسر

تو نرفتى هيچ اندر خود فرو * تا بداند حق ضميرى يا دو رو

از منافق يك نشان گويم ز صد * عيب غيرى بيند او نه عيب خود