تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٣١

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 67 تا 73 ]

وانكه ميگشتند اسرائيليان * تا چهل سال از پى عجلى چنان

باشد از سير الى اللَّه اعتبار * اندر اخلاق و عمل با اختيار

تا بهنگام بلوغ معنوى * كآن چهل سالست بكر و مستوى

هست منع آن عجوزه در فروش * ز انقياد شرع منع طفل هوش

و آن قبول عقل ازو بىاغتشاش * بر مراعاتست در نظم معاش

و آن نمودن از طلا پر پوست را * هست اشارت بر بقا بعد از فنا

نفس چون شد كشته ره بر منزلست * از معانى هر چه خواهى حاصل است

نفس چو نشد كشته حكم دوست را * پر كنى از زرّ خالص پوست را

زر خالص وحدت بىكثرتست * دولت بىانقراض و آفت است

رفت نكبتها برون از شهر ما * هر چه بينى دولتست از بهر ما

دولتى كو را نباشد نقص و رنج * ملك در ملكست و گنج اندر بگنج

در عجب زآنم كه نالند اين گروه * از مجاعت وز عطش در شهر و كوه

از زمين تا آسمان بنهاده خوان * وين گروه از قحط نان بر سر زنان

يا من اندر ديد خود فرزانه‌ام * رفته يا عقلم ز سر ديوانه‌ام

ور تو گويى بينم اينها من بخواب * راستگويى نيست با خلقم عتاب

زين گذشتم با تو گويم بالتمام * نكتهء آيات و تفسير كلام

بود شيخى اندر اسرائيليان * صاحب مال و منال و قدر و شان

بود او را يك جوانى خوبرو * بهر ميراث آن بنى اعمام او

مر ورا كشتند و مخفى ساختند * نعش او را بر كنار انداختند

طرح بر اسباط اسرائيل شد * بس پى اين قتل قال و قيل شد

بوده هم گويند بهر وصلتى * اين عمل ز ابناى عمّ يا عمّتى

دفع ميكردند هر قومى ز خود * تا به ذبح عجل از حق امر شد

پس زدند اعضاى او بر كشته باز * زنده گشت و شد برون از پرده راز

داد قاتل را نشان در ساعت او * از ميان برخاست حرف و گفتگو

آن جوان قلبست و روح او را پدر * مكنتش عرفان و علم با ثمر

قتل او منع از حيات واقعى است * و آن حيات واقعى جز عشق نيست

غير استيلاى شهوت هم غضب * نيست بر قطع حيات او سبب

و آن دو ابن نفس حيوانيه‌اند * قاتل ابناى روحانيه‌اند

ز آنكه نفس و روح از يكدوده‌اند * از ازل با هم برادر بوده‌اند

عقل فعالست ايشان را پدر * كآن بود روح القدس اندر بشر

سابق ار گفتيم عقل است ابن روح * بد مراد از عقل شخصى بالوضوح

و اندر اينجا عقل كل فعال راد * يعنى آن روح القدس باشد مراد

ضدّ ندارد حرف درويش اى ولى * گر تو ضد بينى بود از بد دلى

حاصل استيلاى شهوت با غضب * كه بودشان نفس حيوانيه ابّ

كشته‌اند آن ابن عمّ خويش را * قلب زاده‌اى روح نيك‌انديش را

بر قياس اندر حديث بىغلو * اكرموا عمتكم النّخله شنو

كز بقيهء طين آدم گشته خلق * ليك بر وضع دگر پوشيده دلق

در نباتى نفس يعنى كاملست * نفس حيوانيه را بس مايلست

پس بنى عمند در سير نظر * نفس انسانى و حيوانى دگر

آن دو فرزندان نفس بىرشد * كشته ابن عمّ خود را از حسد

بود اين قتل از طمع بر مال او * معنيست آن مال و عشق و حال او

طمع بر آن مال هم باشد هوس * زانكه نايد كار عنقا از مگس

طرح پس كردند نعش آن همام * بر قواى روحى و طبعى تمام

و آن همه اندر تدافع آمدند * بهر دفع آن ز خود ساعى شدند

دفع ميكردند از خود آن فساد * هر يكى ز آن قوه‌هاى فحل راد

بر صلاح و حسن و فعل و حال خود * و اشتغال خويش و استعمال خود

هر يكى دادى بضدّ خويشتن * نسبت آن فعل شوم پر فتن

هست فادّارأتم از وجه لغت * آن تدافع و ان تنازع زان جهت

پس به ذبح عجل شد امر جليل * تا زنند اعضاى او را بر قتيل

گشت ظاهر آنچه بود اندر كمون * مخرج و اللَّه كنتم تكتمون

گفت هم به بغضها قلنا اضربوه * تا كه گردد زنده قلب با شكوه

دمّ گاو آمد اشارت بىسخن * بر اماتهء نفس پر آشوب و فن

دم ز اعضاى وى آخر وا ضعف است * زين سپس باقى حيات اشرف است

چون كه آخر شد حيات نفس خوار * زنده شد دل اول عشقست و كار

اين چنين حق زنده سازد مرده را * تا كند چون عاشق دلبرده را

تا كنيد انديشه در آيات او * پى بريد از وصف او بر ذات او

هيچ ديدى در خزان كز بادها * چون بميرند اين درختان جابجا

مىشود خشك و سيه چون پرّ زاغ * از يكى باد خزانى دشت و باغ

از نسيمى افتد اندر شاخ و برگ * چون بر وى محتضر آثار مرگ

همچو قبرستان شود گلزارها * جاى گلها جمله گيرد خارها

چون وزد باز آن نسيم فرودين * مردگان سرها برآرند از زمين

گردد از باد بهارى هر شجر * پاى تا سر پر شكوفه پر ثمر

هيچ كردى فهم و آوردى به ياد * كز كدامين مروحه جست اين دو باد

آن يكى ميراند و داد اين يك حيات * اين يكست از موت و بعثش در نبات

بهر هر شيئى چنين دان بى ز بحث * هر دمى صد حشر و نشر و موت و بعث

فرعها ديدى نديدى اصلها * مرجع اين بادها و فصلها

هر زمانى بر تو فصلى ديگر است * مانده فرعى رو باصلى ديگر است

همچنين تا اصل اول كاين فصول * جمله از وى منتزع شد در نزول

نه خزانست اندر آنجا نه تموز * ز آن بود فصلى بهشت جان فروز

چون بميراند ز هر فصلى حقت * مىكند بر فصل ديگر ملحقت

چون كه مردى از جماد و از نبات * يا بى از حيوان و پس ز آدم حيات

باز بيرون زين فصول اربعه * هست فصلى از ملك در مطمعه 1

چون از آن هم بگذرى يا بىحيات * از لقاى ذو الجلال ذو الصفات

پس چرا اين موتت اى جان مشكل است * كز پيش هر دم حياتى حاصل است

ميرسد از هر كنارم بوى او * ميكشد بويش دلم را سوى او

ميسپارم جان ز بوى دلكشش * جان چه باشد پيش روى مهوشش

عشق ميگويد بگوشم با فنى * گر ز جان لافى در اينره كودنى

هيچ دارى گر جوى شرمندگى * كن فرامش مردگى و زندگى

جان و جان‌پردازى آنجا بازيست * زندگى و مردگى غمازيست

اين منم يعنى كه بر وى جان دهم * آنچه جانان داد بر جانان دهم

با تو گويم گر نه زين آزرده‌اى * تا تو دانى زنده‌اى يا مرده‌اى

بى خبر ز آن نرگس مستانه‌اى * وز حيات عاشقان بيگانه‌اى

عاشقان را هم نه اين گنجايش است * گر كند لطف او خود از بخشايشست

اى خوش آن عاشق كه يارش ميبرد * نى كه او خود ميرود ره بيخرد

اى كه بس كسرا به خود ره داده‌اى * وز همه مستغنى و آزاده‌اى

مر « صفى » را هم كه عمرى از يقين * هست در كوى تو خاكستر نشين

شايد ار پردازيش خاطر ز غير * جز تو هيچش تا نيايد پيش سير

گر كه هم زين آرزو ناقابل است * قابليت بخش سلطان دلست

دل بپردازش ز غير ذات خود * فارغ از كونين و محو و مات خود

خواهم آن جامى ز دست ميفروش * كه نيابم هرگز از مستى به هوش

تا شناسم كاين كدامست آن كدام * دوزخست اين بهر عاشق يا مقام