تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٢٧١

[ سوره الأعراف ( 7 ) : آيات 172 تا 180 ]

ياد كن بگرفت چون پروردگار * از بنى آدم بدور روزگار

از ظهور اعنى كه از اصلابشان * پشت در پشت از ره و آدابشان

نسلشان از بعد نسلى در فزون * همچنين آورد پى در پى برون

همچنين بگرفت ايشان را گواه * بر نفوس خويشتن بىاشتباه

يعنى اندر عقلهاشان بر نهاد * آنچه داعى بود بر رب العباد

اندر اقرار ربوبيت بجد * كه بران هر نفس باشد مستعد

بر شما آيا نيم پروردگار * جمله گفتند آرى اينست آشكار

اندر اين آيت سخن باشد فزون * در ميان اهل تفسير و فنون

نيست لازم ذكر آنها بالتمام * آنچه آن وافيست در نظم كلام

اين بود بر وجه تحقيق متين * كز بشر بگرفت عهد آن رب دين

كو بود پروردگار اين عباد * سر نپيچند از اطاعت و انقياد

هم بنپرستند چيزى را جز او * شرك بر وى ناورند از هيچ رو

هستيش داعيست او را بالعهود * كش بود پروردگارى در وجود

عقل و فهمش هم بر اين باشد گواه * وين گواهى را ملك دارد نگاه

گفت زان حق با ملايك شاهدند * كاين خلايق اندر اين عهد آمدند

عقل و روح اعنى بشر را بر إله * شد بر اقرار عبوديت گواه

پس گواهش گر خود او باشد رواست * ور خداوند و ملايك هم بجاست

پس چو بودند اين ز راى لاعلاج * در ظهور خويش از طبع و مزاج

مر طبيعت گشت ايشان را حجاب * رفتشان از ياد آن عهد و اياب

در قيامت چون كه گردد پرده باز * مر پديد آيد حقيقت از مجاز

مى بگويند اهل غفلت يا هوا * بى خبر بوديم زين اقرار ما

يا جز اينگويند نبود كه بدند * مر پدرهامان بشرك از پيش چند

بيشتر يعنى كه از ماجد و باب * همچو ما بودند اندر احتجاب

ما بديم از بعدشان ذريتى * گر چو ايشانيم زين در غفلتى

پس كنى ما را هلاك آيا كنون * بر فعال گمرهان و مبطلون

يعنى اين غفلت بود در آدمى * كز فزونى زان نهد رو بر كمى

ما هم از پشت پدرها آمديم * غافل از عهد ربوبيت شديم

ما كنيم آيات خود تفصيل نيز * تا كه باز آيند شايد بر تميز

يعنى از تقليد باطل ز امتياز * رو بتحقيق و يقين آرند باز

اى محمد خوان بر اسرائيليان * يا بقومت زانكس اخبار نهان

كه بر او داديم آگاهى يكى * ما ز آيتهاى خود در مدركى

شاعرى بود از عرب او در نمود * كه كتاب آسمانى خوانده بود

ديده بود او كه رسولى آن زمان * مىشود مبعوث بر خلق جهان

داعيه بودش كه باشد آن رسول * خود وى و هم اوست مقبول عقول

چون نبى مبعوث گشت او از حسد * شد بر او كافر گذشت از علم خود

پس برون آمد چنان كز پوست مار * زان همه آيات و علم استوار

پس به او لاحق شد ابليس از درون * پس شد او از گمرهان در آزمون

بلعم باعور يا بوده است او * كه بر اسرائيليان شد كينه‌جو

بر هواى نفس خود كرد آن دعا * لا جرم شد رانده از باب رجا

حال او ثبت است در تاريخها * وانچه بر وى باشد از توبيخها

يا كه عام اين حكم باشد بيخلاف * بر هران كز راه دين جست انحراف

شد ز علم و عهد دور از دين و كيش * كرد ترك علم و هم معلوم خويش

ور كه ما ميخواستيم اندر پسند * مينموديم آن چنان كس را بلند

ميرسيد اعنى كه بر اوج از حضيض * هم ز گورى تنگ بر ملك عريض

از ره رغبت بر آيات و كتاب * كه باسم اعظمش بود انتساب

كرد ليكن ميل او سوى زمين * پيرو نفس و هوا شد از يقين

از دنائت ميل بر پستى نمود * مىنخورده هيچ بر مستى فزود

او مثالش در صفت پس چون سگست * خسّتش هم دور با خون در رگست

گر بحمله رانى او را از دهان * افكند بيرون بمحرومى زيان

ور كه بگذارى نرانى هم ورا * افكند بيرون زبان در ماجرا

بلعم باعور هم بود اين چنين * مى نبود الا كه با خست قرين

هم بخواب او ديد و هم با وى حمار * در سخن آمد بره كاين نيست كار

اين مكن يعنى بر اسرائيليان * تو دعاى بد كه بس دارد زيان

وين نگشت او را سبب بر انتباه * لحظهء از كف نداد آن رسم و راه

اين نشان نكبت و بدبختى است * هم دليل خيرگى و سختى است

همچنين آيد ترا هر دم به راه * آيتى از حق كه يا بى ز انتباه

حيف كادراكت ز غفلت خسته است * چشم و گوشت ز آرزوها بسته است

گر بهش باشى بجنبد گر كه باد * ياد آرى از هلاك قوم عاد

همچنين از اختلاج عضوها * منتبه گردى ز كل تا جزوها

وانكه باشد غافل از علم و عمل * همچو آن كلب است كآمد در مثل

اين مثل دارد بر آن قومى فروغ * كاشمرند آيات ما را بر دروغ

پس بخوان اين قصه‌ها را از قصص * بهر ايشان كآمد از آيت بنص

همچو آن بلعم كه حالش گشت ذكر * شايد اندر خود كنند اينقوم فكر

بد بسى باشد مثل آن قوم را * كه بتكذيبند بر آيات ما

بعد از ان كاگاه كشتند از حجج * پس كنند انكار آيات و نهج

بر نفوس خويش آوردند ظلم * نى كه بر نفس دگر كردند ظلم

حق نمايد هر كرا بر خويش راه * يافته است او راه پس بىاشتباه

وانكه را بر خود نمايد واگذار * آن گروه از اهل خسرانند و خوار

ما بسى كرديم خلق از جن و انس * بهر دوزخ چون بران بودند جنس

هست ايشان را قلوبى بىتميز * در نمىيابند با آن هيچ چيز

همچنين چشمى است ايشان را برو * كه نبينند ايچ ازان آيات او

همچنين گوشى است كز وى نشنوند * هيچ وعظى تا كه بر وى بگروند

همچو انعامند ايشان بل اضل * چارپايانى مماثل با مثل

زانكه گردند آن بهائم منزجر * گر كسى بر زجرشان كرده مضر

تربيت يابند تا بر وضع خاص * منتقل گردند هم بر اختصاص

هر بهيمه فهمد اندر مكسبش * كه بدان كار از چه راند صاحبش

گاو چون بيرون رود ز اصطبل خويش * ميرود خود بر شيار و حبل خويش

وين جماعت از بهائم كمترند * زانكه غرق غفلت از پا تا سرند

مر خدا را اسمها باشد نكو * پس ورا خوانيد بر اسماء او

اسمها باشند بعضى اسم ذات * بعض ديگر اسم افعال و صفات

هر صفاتى راست نامى ناگزير * وصف قدرت نام او باشد قدير

يا به وصف رحمتش خوانى رحيم * يا به وصف علم او آمد عليم

همچنين هر وصف را نامى است نيك * خوان تو بر آن نامهايش بىشريك

خاص ذات اوست يعنى آن صفات * غير او را نيست خود وصفى بذات

خواندن او متصف گشتن بدوست * بر صفايى كان چو نام او نكو است

نى كه خوانى نامهايش بر زبان * ليك باشى بى خبر ز اسرار آن

هر منافق داند آن اوصاف و نام * هم بران نامش توان خواند از كلام

پس مراد از خواندن اسماء او * اينست كايى سوى او از غير رو

وصف خود بر وصف حق سازى بدل * لا يزال آيى به وصف لم يزل

پيرو آنها نگرديد از ضلال * كاسم بنهند از كجى بر ذو الجلال

واگذاريد آن كسان را كه كنند * ميل بر اسماء حق بر ناپسند

بى ز اذن شرع بر حق اسمها * ميگذارند از ره جهل و عمى