تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٢٦٦

در تحقيق رحمت امتنانيه و وجوبيه

با او آن گروه ايشانند رستگاران ( 157 )

در بيان رفتن هفتاد نفر با موسى عليه السلام بطور

اختيار از قوم خود هفتاد مرد * بهر ميقات آن كليم اللَّه كرد

قوم يا بودند در شك كه كلام * كرده با موسى مران رب الانام

بردشان در طور تا خود بشنوند * از خدا گفتار و بر وى بگروند

چون رسيدندى بميقات انكرام * ابرى آمد رفت موسى در غمام

كه نمىديدند او را قوم او * حق بموسى آمد اندر گفتگو

چون كه موسى از غمام آمد برون * گفت بشنيديد قول حق كنون

قوم گفتند اين ندانستيم ما * كاين كلام حق بود بىافترى

هم چنان باقى بود ريبى كه بود * جز كه بينيم آن خدا را در نمود

كوه آمد زان سخن در زلزله * مى بمردند آن كسان از هايله

نزد بعضى رجفه در حين طلب * بر هلاكت نامد ايشان را سبب

بل بر ايشان ارتعاشى در رسيد * كه شدند از زندگانى نااميد

گشت نزديك آنكه مفصلهايشان * گردد از هم منقطع در جايشان

چون كه موسى ديد آن حال از خدا * خواست تا دلهايشان آمد بجا

هست مروى هم كه با هارون بطور * رفت موسى نوبتى بهر حضور

ناگهان غالب به هارون خواب گشت * خفت و در خفتن ز عالم درگذشت

موسى او را غسل داد و دفن كرد * آمد اندر قوم پس تنها و فرد

چون كه از هارون بپرسيدند قوم * گفت او بگذشت اندر حال نوم

قوم گفتند اين نباشد بر سند * بل بكشتى خود تو او را از حسد

گفت با من چند تن همره شويد * تا ز حالش بر تمام آگه شويد

زنده سازم مرو را تا بيخلاف * خود كند بر مردن خود اعتراف

پس به او همراه شد هفتاد تن * اندر آن مدفن نمودند انجمن

بر دعاى موسيش حق زنده كرد * ز او شنيدند آنچه بود آن چند مرد

منفعل گشتند و از حق زلزله * آمد ايشان را بجان زان مسئله

بعضى از ارباب تفسير از نخست * اين چنين گويند و اين باشد درست

كاندر آن حينى كه بر ميقات او * رفت تا گيرد ز حق تورية او

برد آن هفتاد كس با خود بطور * تا گوه باشند او را در امور

چون كه در ميقات حاضر آمدند * هم ز موسى طالب رؤيت شدند

در زمان آمد بر ايشان صاعقه * جمله مردند از وقوع بارقه

بعد از انشان حقتعالى زنده كرد * بر بقا بعد از فنا زيبنده كرد

شرح آن گفتيم در آيات پيش * اين همان ميقات باشد نى كه بيش

بهر تأكيد است تكرار صريح * هست از اقوال اين قولى صحيح

پس بهر تقدير در آن هايله * صاعقه بگرفتشان يا زلزله

گشت موسى زان جماعت ترسناك * كه ز وحشت گر شوند ايشان هلاك

متهم گردد در اسرائيليان * كس ندارد باور از وى هيچ آن

گفت يا رب خواستى گر بيش ازين * كردى ايشان را هلاك اندر يقين

مىنمودى هم هلاكم در سبيل * وقت غرق قبطيان در رود نيل

مىكنى ما را هلاك آيا كنون * كرد گر نابخردى فعلى زبون

نيست اين جز امتحانت بهر ما * در سؤال رؤيت از روى عما

هر كرا خواهى كنى گمره به آن * يعنى از آن ابتلاء و امتحان

هر كرا خواهى شوى هم رهنما * ز امتحان از وجه تهدى من تشا

دوست چون ما را تويى فاغفر لنا * رحم كن در عين آمرزش بما

بهتر از آموزگارانى يقين * يا اللهى انت خير الغافرين

بر تو پس از بهر ما در اين سرا * نيكويى از راحت و عيش و نوا

عيش خوش با صحت و امنيتى * هم ز اطمينان بر اعدا نصرتى

همچنين اندر سراى آخرت * نيكويى ده در مقام و مغفرت

زانكه ما سوى تو برگشتيم باز * گر چه از برگشت مايى بينياز

حقتعالى گفت اشكنجه و عذاب * هر كرا خواهم رسانم در عقاب

هم بهر شيئى است واسع رحمتم * وارسيده بر دو كون از قدرتم

در تحقيق رحمت امتنانيه و وجوبيه

هست در نزد محقق بىسؤال * رحمت حق بر دو قسم اندر مقال

امتنانيّه است و ذاتيّه يكى * مطلق از هر شرط و قيد ار مدركى

اندر آن درياست مستغرق دو كون * مر فرا بگرفته اشيا را بعون

منتج از وى شد عطاى ما سبق * بيسؤال سايلى بر ما خلق

هم بدون آنكه محتاجى كند * عرض حاجت فيض هستى تا برد

هست از آن رحمت اشيا را وجود * هر يك اندر رتبهء دارد نمود

رحمت ديگر وجوبيّه است نيز * كان مقيد باشد ار دارى تميز

آن هم از آن رحمت ذاتيه باز * گشته فايض از حقيقت در مجاز

هست استحقاق بنده هم بران * از نتيجهء امتناعيه عيان

هم چنان كه پيش از رسم و سمت * كرد استحقاق هستى مرحمت

رحمتى كامد وجوبيّه بنام * زان مقيد خوانده‌اند آن را كرام

كان بود مشروط خود بر شرط چند * گاه قول و فعل نزد هوشمند

پس نويسم زود بهر متقين * آن كسان كز شرك پرهيزند هين

رحمت خود را كه آن دارد وجوب * بر خواص مؤمنين و اهل قلوب

ميدهند ايشان زكات مالها * هستشان ايمان بآيت‌هاى ما

از فرايض سخت‌تر باشد زكات * دوست دارد مال چون هر ذى حيات

پيروند آن مؤمنان خود بر رسول * وان نبىّ امىّ كامل وصول

امى اعنى زاده شد چو از مادرش * خواند نابنوشته حق پيغمبرش

هيچ نه به نوشته و نه خوانده بود * پيش پروازش ملايك مانده بود

آن نبى كه يافتند او را بنام * ثبت در تورات و انجيل از مقام

وصف و نامش در صحف مرقوم بود * نزد ايشان رفعتش معلوم بود

مىنمايد امر بر معروف هم * نهى از منكر خود آن صاحب علم

آن محاسن جمله را معروف دان * هر قبيحى منكر است آن را بمان

عقل باشد بر محاسن رهبرت * شد به ظاهر عقل كل پيغمبرت

سازد ايشان را حلال او طيبات * هم خبائث را حرام اندر جهات

بار ايشان را فرو بنهد ز دوش * وان تكاليفى كه شاق آمد به هوش

همچنين بردارد آن اغلال و بند * كه بر ايشان بود سابق در پسند

پس مر آنان كه ز اسرائيليان * بگرويدند اين نبى را بىگمان