تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٣٠

[ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 67 تا 73 ]

مىكند خدا مردگان را و مينمايد شما را آيات خود تا شايد شما دريابيد بعقل ( 73 )

وين كه موسى گفت از رب البشر * قوم را امر است بر ذبح بقر

نفس حيوانست گاو و كشتنش * در رياضت فرض داند ذى فنش

ذبح او منع وى است از هر هوا * وز فعالش باز بگرفتن بجا

قوم گفتند اينست هزو و ريشخند * يا گرفتى آنچه نايد در پسند

همچو فرعون آورى امرى شنيع * تا باستهزا كنى ما را مطيع

گفت موسى ميبرم بر ربّ دين * من پناه از قول و فعل جاهلين

هست استهزا نشان اهل جهل * فعل جاهل نزد من نايد بسهل

قوم گفتند از خدا ميكن سؤال * كآن چه باشد چيستش يعنى خصال ؟

گفت آن نبود مسن لا فارض است * نه بر او آثارى پيرى عارض است

تا كه زايل باشد استعداد او * محكم است و بىخلل بنياد او

هم نباشد بكر يعنى بس جوان * كه بود نامستعد و ناتوان

تا شمارى قاصر و ناقابلش * هم بود حمل رياضت مشكلش

بل عوان است آن نه پير و نه جوان * هست يعنى در ميان اين و آن

واجبست اين نزد عقل ذو فنون * از بيان فافعلوا ما تؤمرون

قوم گفتند از خدا خواه اينزمان * تا چه باشد رنگ او بهر نشان

گفت گويد حق كه رنگ اوست زرد * هر كه زين رنگش شناسد اوست مرد

با تو گويد سرّ لونش را « صفى » * تا نباشد بر ضميرت مختفى

هست رنگ جسم اسود در نمود * ز آنكه نبود هيچ نورش در وجود

رنگ آن نفس نباتى اخضر است * زآنكه در وى نور هستى اظهر است

ليك غالب باشد اندر وى سواد * زآنكه ادراكش نباشد در نهاد

رنگ قلب آمد سفيد از روى قسم * كو مجرد باشد ار دانى ز جسم

وز ره ادراك و نورانيتش * وز كمال و از علوّ رتبتش

نفس حيوانيه بيشك احمر است * كه بحيوانات عجب او در خور است

نور ادراكش چه باشد در نهاد * وز علاقهء جسم هم دارد سواد

لا جرم احمر بود بىاعتراض * و آن مركب از سواد است و بياض

ليك اندر وى سواد افزونتر است * و اندر انسان نفس لونش اصفر است

نور ادراكش چو غالبتر بود * در جوار قلب زان اصفر بود

زآنكه صفرة حمرتى باشد كه آن * مر بياضش غالبست اندر عيان

فاقع آمد لون او اندر صفا * فاقع اعنى هست پر ضوء و بها

شد مشعشع از شعاع نور قلب * دارد استعداد بر دستور قلب

از لقايش ناظرين گردند شاد * نور استعدادش آمد چون زياد

ناظرين آن كاملان عارفند * كه ز استعداد هر كس واقفند

دوست دارند اهل استعداد را * طالبان راه استرشاد را

قوم گفتند اشتباه افزوده گشت * زين بقر افزون بود در كوه و دشت

مستعد يعنى فزون در مردم است * آنكه باشد طالب و قابل كم است

مستعد بسيار و طالب اندكست * و آنكه شد طالب ز صيد قابل يكست

نيست هر طبعى يقين قابل به كار * هم نه هر قابل بود طالب شعار

نيست هر طالب صبور و جاهد او * هر صبورى هم نباشد واجد او

خواه از حق تا بما واضح شود * بىتشابه اصل آن لايح شود

گر خدا خواهد مگر يابيم بخت * وز گروه مهتدون باشيم سخت

يعنى اندر ذبح اين شايسته گاو * يك جهت باشيم و سخت و كنجكاو

و آنكه انشاء اللَّه آمد در بيان * بود ز استعداد ايشان يك نشان

ز آنكه دانستند بىتقدير حق * مينگيرد هيچ نقشى بر و رق

گفت احمد رهنماى هر صواب * كرد استثنا بر ايشان فتح باب

گر نميگفتند استثنا بفال * فتح اين ره بهر ايشان بد محال

نيست استثنا مراد از لفظ آن * يافت بايد سرّ آن در قلب و جان

تا تو دانى بىاراده و امر او * نه رگى اندر بدن جنبد نه مو

نه كه استثنا بگفت آرى و لب * پس نبينى غير خود را دى سبب

گر بود توفيقى از ربّ الانام * در مقامش شرح اين گويم تمام

منتظر باشند نك ارباب ربح * تا شناسند آن بقر را بهر ذبح

گفت گويد لا ذلولست اين بقر * نيست سركش تا بود دور از اثر

بلكه منقاد است بر امر و مطيع * زير بار شرع آيد بس سريع

در شيار ارض آيد بر مراد * دارد استعداد يعنى بر سداد

آب ندهد حرث يعنى عاريست * از معارف وز حكم گر كاريست

سالم است از هر علامت در سراغ * نيست او را هيچ اصلا نقش و داغ

يعنى آزاد است ز آداب و سنن * هم ز عادات و شرايع بىسخن

نيست او را خالى از رنگ دگر * اعتقاد و مذهب اعنى در نظر

تا صلاحيت در او نبود تمام * بهر ذبح و واقفند از اين كرام

قوم گفتند اينزمان بىكم و كاست * جئت بالحق يعنى آوردى تو راست

گشت ثابت بهر طلّاب كمال * آنچه بود آن مشتبه بىقيل و قال

گاو را كشتند و فعلى نيك بود * ليك تركش قوم را نزديك بود

ز آنكه ما كادوا بر اين بودش دليل * كه نبد نزديك اين فعل جميل

پس فضول آورد قوم اندر كلام * ز آن همه تفتيش و تحقيقات خام

هيچ يعنى نفس ازين ره شاد نيست * سهل و آسان در عمل منقاد نيست

گفت پيغمبر كزان تفتيش و جدّ * سخت شد اين كار بر هر مستعد

گر نميگشتند آن سان سخت‌گير * زود گشتى قصدشان حاصل نه دير

گفت هم زين قبل ز اكثار سؤال * فرقه‌اى گشتند هالك بالمآل

قوم رفتند از پى تحصيل گاو * سالها گشتند هر سو كنج كاو

بود شيخى اندر اسرائيليان * داشت طفلى خرد با گاوى چنان

با عجوزى داشت نسبت سالخورد * برد شيخ آن گاو را بر وى سپرد

گفت در مرعاى خود اين عجل را * دار تا نفعى دهد اين طفل را

اين حكايت را شنيد از اشتهار * آن عجوزه كاين چنين گشتست كار

كرد اخبار اين سخن با آن پسر * گشت خرّم ز استماع اين خبر

خواست تا بفروشد آن را در زمن * كرد پس منع از فروشش پير زن

گفت مفروش ار چه بس كوشش كنند * جز كه جلدش پر زر از جوشش كنند

بر همين مبلغ كه او گفتش فروخت * ز آنكه چشم آن شيخ بر رزاق دوخت

شيخ روحست و طبيعت پير زن * طفل عقل است ار نكو دانى سخن

وان جوان كشته در معنى است قلب * كه چنين نور حيات از اوست سلب

شيخ روح آن عجل يعنى نفس را * ميسپارد بر عجوز طبع ما

تا بمرعاى طبيعت پرورش * بدهد او را روزگارى در روش

تا مگر روزى چنان كآمد بنقل * گردد از وى منتفع آن طفل عقل

و آن بود بعد از رسيدن بر بلوغ * كار او يابد بدانايى فروغ

سازد از محسوس معقولات بكر * منتزع هر دم ز استعمال فكر

از چراگاه طبيعت نفس را * آرد و گيرد ازو ساز و نوا