تفسير قرآن صفى على شاه — الصفحة ٢٣٣

[ سوره الأنعام ( 6 ) : آيات 149 تا 156 ]

پس چرا بر فعل ناحق مرتكب * ميشويد از ترس فقر منتسب

هم نمائيد از فواحش اجتناب * خود ز نزديكش گريزيد از شتاب

نزد بعضى آن كبائر از خطا است * گفته هم بعضى فواحش خود زناست

آنچه باشد در ظهور و در بطون * نيست نيكو نزد عقل ذو فنون

آن بزرگان عرب اندر خفا * مينمودند از تجرىها زنا

آشكار اوباش و بىباكان بران * مرتكب بودند در شهر و دكان

ناپسند اين هر دو منهى وز خداست * ما ظهر يا خمر و ما بطن آن زناست

نه كشيد آن نفس كز حق شد حرام * كشتنش الا به حق در هر مقام

بالحق آمد قتل مرتد يا قصاص * يا كه رجم زانى اندر اختصاص

هست هم اينسان مقامات دگر * ذكر آنها نيست لازم سربسر

حاصل اين كز عمد نفسى گر كشيد * تا ابد باشيد در رنج شديد

اين يك امر و چار نهى آمد بنقل * مر وصيت تا بيابيد آن بعقل

شد وصيت بر نگهدارى آن * تا شما را رشد و عقل آيد عيان

همچنين لا تقربوا مال اليتيم * جز بوجه احسن و طبع سليم

حفظ آن بايست از روى تميز * خرج او هم بايد از اندازه نيز

تا رسد بر غايت رشد و بلوغ * كار او يابد بدانايى فروغ

كيل را وافى بپيمائيد و تام * همچنين ميزان ز عدل و اهتمام

كم بنفروشيد و نستانيد بيش * خصم را بينيد در ميزان چو خويش

ور كه گردد بيش و كم در كيلها * نى ز روى عمد يا از ميلها

حق نكرده بر كسى تكليف هيچ * جز به قدر وسعت او در بسيج

نيست تكليف اعنى ار باشد ز سهو * حقتعالى مىكند از بنده عفو

گر كه دارى دانش و رأى دگر * لا يكلف راست معناى دگر

كس بكارى يعنى ار قادر نبود * حق كجا تكليف بر وى مينمود

پس توانى آنكه نفروشى تو كم * كيل خود زان گفت كن پاك از ستم

چون سخن گوئيد پس گوئيد راست * زانكه بر ناراستى گفتن خطاست

خاصه در حكم و گواهى نيست ره * گر چه ذا القربى بود مشهود له

قول تو بايد بود صدق و صحيح * از غرض گفتن ز مرد آمد قبيح

راست گو گر عاقل و فرزانه‌اى * در حق هر خويش و هر بيگانه‌اى

گر شود ملحوظ كاين يك دشمنست * واندگر يك خويش و فرزند منست

نفع خويشاوند و اضرار عدو * ديدن از غيرت بود بىگفتگو

پس شهادت بر خلاف حق دهى * پيروى را گام با احمق نهى

زانكه حق جز راست ميگويد مگو * مرد بخرد راست گويد هم نكو

بر شهادت تا كه جاى آنكه لب * كس گشايد بر دروغى بىسبب

هم بعهد حق كنيد از جان وفا * هم بنذرى كه نموديد از و لا

اين شما را شد وصيتهاى او * پند تا گيريد شايد موبمو

اينست يك نهى و سه امر اندر نسق * كه وصيت بر خلايق كرده حق

حكم عاشر بر شما خوانم عيان * وان بود اين كآنچه آمد در بيان

يعنى از توحيد و اخلاق سليم * هست راه من كه باشد مستقيم

پس كنيد آن را بطاعت پيروى * تا رسيد از آن بصدق معنوى

مى نگرديد از ره حق منحرف * جانب آن راه‌هاى مختلف

كان شما را افكند در تفرقه * از ره حق وز ولاى مطلقه

اين وصيت شد ز حقشان در خصال * تا بپرهيزيد شايد از ضلال

هست اين احكام عقلى سربسر * وز قبولش نيست عقلى را گذر

لا جرم در هيچ دين منسوخ نيست * دين نشد چون نسخ اين منسوخ نيست

دين نباشد جز مراعات تمام * ز آدميت اندر اوقات و مقام

اصل آن تكميل انسانيت است * حسن خلقت را خود آن آنيت است

هر بدى كه عقل بر وى حاكم است * نهى او اندر هران دين لازم است

هم نگردد نسخ هرگز تا ابد * تا كه بوده است اينجهان بد بوده بد

همچنين بر عقل نيكى انسب است * نزد بخرد روز روز و شب شب است

ظلم را هرگز كسى نشمرده نيك * يا نمودن خلق را با حق شريك

عقل بر توحيد حق باشد دليل * همچنين عقليست افعال جميل

سر زند از شرك ار فعلى نكو * دان گلى كز منجلاب رسته او

نه تماشا را بچشمى در خور است * نه كسى ميبويدش چون ابتر است

اصل هر دين پس بجز توحيد نيست * وان بود عقلى در اين ترديد نيست

لا جرم حكمى كه آن زايل نشد * عقل بر تغيير آن مايل نشد

باشد احكامى كه از توحيد خواست * عقل در اجراى آن تأييد خواست

هر زمان پس آمد از حق ناقدى * تا كند رفع ار كه دارد فاقدى

داشت اجرى حكم كليات را * كز تغير دو ربود اثبات را

نيست يعنى اندر ادوار زمان * بهر آن احكام تغييرى عيان

وانچه اندر نظم دين آن فرع بود * در زمان‌ها مختلف در شرع بود

آن هم ار بينى بدقت بى ز فصل * هست فرعى كه بود ملصق باصل

يك مثالى گويم ار فهمت بجاست * ظاهر و باطن در آدم عضوهاست

بعضى ارزان گشت فاسد همچو قلب * شد حيات از آدمى ناچار سلب

همچنين باشد دماغ اندر ثبات * رنج او خامش كند شمع حيات

ور رسد رنجى بآلات نفس * مر سلامت را مكن ديگر هوس

چند روز ار زنده ماند در تبست * تيره‌تر روز حياتش از شب است

عضوها هم هست اندر آدمى * كه ز نقصش آدم آيد در كمى

زنده ماند آدم اما ناقص است * زانكه آن اعضا بدن را شاخص است

همچو كورى يا كه گنگى يا كرى * باشد از لذات هستى او برى

حقتعالى كرد ارسال رسل * بهر تكميل نفوس از جزء و كل

تا نمايند آن مرضها را علاج * هم رسند اعضا به صحت هم مزاج

با خرد همدست گردند از هنر * كان رسول باطن است اندر بشر

عقل گر كامل بود خود رهبر است * بر هران درد و دوائى ابصر است

ميشناسد هم دوا هم درد را * رهنما باشد بنيكى مرد را

عقل ور ناقص بود اثبات را * ميتواند يافت كليات را

ليك در تعيين جزئى قاصر است * شد چو توام با پيمبر قاهر است

راه يابد بر صراط مستقيم * جزء و كل را بيند از عين سليم

بازگردم سوى تفسير كلام * ما وصيت كرده بوديم اين تمام

سابقا از هر روش بر انبيا * پس بود زانجمله اعظم اينكه ما

از عطا داديم موسى را كتاب * راه بنموديم او را بر صواب

هم كرامتها و نعمت‌ها تمام * بر نكويى تا كند مردى قيام

يا كند تبليغ بر مردم نكو * يا نكو دانسته بود احكام او

بر بيان هر چه در دين آن به كار * جمله بر تفصيل آيد در شمار

هم نمايد ره بر اسرائيليان * هم رسد رحمت بر ايشان جاودان

شايد ايشان رب خود را بر لقا * آورند ايمان لقا يعنى جزا

اين كتابى كه بفرستاده‌ايم * نفع افزون اندر او بنهاده‌ايم

پيروى پس زاو كنيد از بيش و كم * وز تخلف مى بپرهيزيد هم

رحم كرده تا كه شايد زان شويد * فيض ياب از دولت قرآن شويد

ان تقولوا بهر انزلنا يقين * علت آمد دانى ار معنى است اين

ما فرستاديم قرآن زان سبب * كه شما گوئيد اى قوم عرب

غير ازين نبود كه نازل شد كتاب * بر دو قوم از قبل ما در انتساب

يعنى آمد بر نصارى و يهود * غافلم از درسشان ما تا چه بود